Yapım Ekleri Nelerdir?

'Konu Dışı Başlıklar' forumunda Mavi_inci tarafından 25 Nisan 2011 tarihinde açılan konu

  1. Mavi_inci

    Mavi_inci Özel Üye

    Sponsorlu Bağlantılar
    Yapım Ekleri Nelerdir? konusu Yapım Ekleri Nelerdir?
    YAPIM EKLERİ


    Kök veya gövdelerin her zaman anlamını, bazen de türünü değiştiren eklere yapım ekleri denir. Dört ana grupta incelenir:

    1) İsimden İsim Yapma Ekleri : İsim köklerine gelerek bunlardan yeni isimler türeten eklere denir. Bu ekler sadece kelimenin anlamını değiştirir, türünü değiştirmez. Bu eklerin başlıca olanları şunlardır:
    1) –lık, -lik, -luk, -lük : (Gözlük, gecelik)
    2) –cı, -ci, -cu, -cü : (Bek-çi, ev-ci) (“Bek” kelimesi Eski Türkçe’de “koruma, muhafaza etme” anlamında kullanılmıştır.)
    3) –lı, -li, -lu, -lü : (Ev-li, su-lu)
    4) –sız, -siz, -suz, -süz ( Ev-siz, Ök-süz) (“Ök” kelimesi Eski Türkçe’de “öğ” şeklindedir ve “ana” anlamına gelir.)
    5) –ki : (demin-ki, şimdi-ki, yerde-ki, gökte-ki) (Yapım ekleri her zaman kökten hemen sonra gelirken, -ki eki bu kurala uymaz. –ki ekinden önce köke bir çekim eki gelir, sonra –ki yapım eki getirilir. –ki ekinin bazen kökten hemen sonra geldiği de görülür. Öte-ki, beri-ki...)
    6) –cık, -cik, -cuk, -cük : (Ufa-cık, küçü-cük)
    7) –cak, -cek, -çak, -çek : (Büyü-cek..)
    8) –cağız, -ceğiz, -çağız, -çeğiz: (Köyceğiz, çocuk-çağız)
    9) –ca, -ce, -ça, -çe : Türk-çe, ala-ca
    10) –daş, -deş, -taş, -teş : soy-daş, ses-teş
    11) –ncı, -nci, -ncu, -ncü : bir-i-nci, yedi-nci..
    12) –ar, -er : beş-er..
    13) –z : iki-z
    14) –sı, -si,-su, -sü : çocuk-su
    15) –ımsı, -imsi, -umsu, -ümsü: ekşi-msi
    16) –layın, -leyin: akşam-leyin...
    17) –cileyin : ben-cileyin
    18) –an, -en : er-en, kız-an (olgun çocuk)
    19) –ç: ana-ç
    20) –cıl, -cil, -cul, -cül, -çıl, -çil, çul, çül: ev-cil, balık-çıl...

    21) –man, -men : koca-man
    22) –aç, -eç : kır-aç, top-aç
    23) –şın : sarı-şın
    24) –ak, -ek : sol-ak, top-ak
    25) –k : bebe-k, top-u-k
    26) –t : yaş-ı-t
    27) –ay, -ey : kuz-ey (Kuz : Güneş görmeyen yer)
    28) –sul : yok-sul
    29) –la, -le : kış-la , yay-la ( Eski Türkçe’den günümüze z, y değişmesiyle “ yazın gidilecek yer “ anlamındadır.

    2) İsimden Fiil Yapma Ekleri: İsim kök veya gövdelerine gelerek bunları fiile dönüştürür. Bu tür ekleri alan kelimelerin hem anlamı, hem de türü değişir. Başlıca ekleri şunlardır:

    1) –la, -le: su-la, top-la...
    2) –al, -el: az-al, dar-al...
    3) –l : ufa-l...
    4) –a, -e : yaş-a, boş-a...
    5) –ar, -er : sar-ar (sarı)
    6) –da, -de : şırıl-da..
    7) –kır, -kir, -kur, -kür : tü-kür, püs-kür..
    8) –k : gec-i-k...
    9) –r: deli-r-..
    10) –msı, -mse :azı-ı-msa...

    3) Fiilden Fiil Yapma Ekleri: Fiil kök veya gövdelerine gelerek bunlardan yeni fiiller türeten eklerdir. Bu ekler kökün anlamını değiştirir fakat türünü değiştirmez. Başlıca ekleri şunlardır:

    b) -n: giy-i-n...
    c) –l : kır-ı-l...
    d) –ş : döv-ü-ş...
    e) –r : aş-ı-r..
    f) –t : kızar-t...
    g) –dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür : koş-tur...
    h) –ar, -er : çık-ar..
    i) –a, -e : tık-a...
    j) –ı, -i, -u, -ü : kaz-ı...
    k) –mse: gül-ü-mse
    l) –ala, -ele : kov-ala



    4) Fiilden İsim Yapma Ekleri : Fiil kök veya gövdelerine gelerek bunlardan isimler türeten eklerdir. Bu ekleri alan kelimelerin hem anlamı, hem de türü değişir. Fiilden isim yapım eklerinin başlıcaları şunlardır:

    1) –mak, -mek : yapmak...
    2) –ma, -me : kıy-ma, sar-ma...
    3) –ış, -iş, -uş, -üş : bak-ış...
    4) –m : giy-i-m..
    5) –k : çatla-k..
    6) –ak, -ek : dön-ek...
    7) –n : tüt-ü-n...
    8) –gı, -gi, -gu, -gü, -kı, -ki, -ku, -kü: say-gı...
    9) –ga, -ge : böl-ge...
    10) –gın, -gin, -gun, -gün, -kın, -kin, -kun, -kün : dal-gın...
    11) –gan, -gen, -kan, -ken : sıkıl-gan...
    12) –gıç, -giç, -guç, -güç : dal-gıç...
    13) –gaç, -geç : yüz-geç...
    14) –ıcı, -ici, -ucu, -ücü : uç-ucu...
    15) –ç : usan-ç...
    16) –ı, -i, -u, -ü : gez-i...
    17) –a, -e, : yar-a...
    18) –ntı, -nti, -ntu, -ntü : boz-u-ntu...
    19) –t : geç-i-t...
    20) –l : ışı-l...
    21) –sı, -si, -su, -sü : sin-si...
    22) –anak, -enek: gör-enek...
    23) –aç, -eç : gül-eç...
    24) –alak, -elek : yat-alak...
    25) –maç, -meç : yırt-maç...
    26) –sal, -sel : uy-sal...
    27) –man, -men : seç-men, öğret-men...
    28) –sak: tut-sak...
    29) –ca, -ce : eğlen-ce...
    30) –maca, -mece : bul-maca..
     

Bu Sayfayı Paylaş