Topoğrafya ve KayaçLar Hakkinda Bilgiler

'Diğer Mesleki Bilgiler' forumunda NeslisH tarafından 14 Nisan 2009 tarihinde açılan konu

  1. NeslisH

    NeslisH Özel Üye

    Sponsorlu Bağlantılar
    Topoğrafya ve KayaçLar Hakkinda Bilgiler konusu Yerkabuğunun Malzemesi
    Bir nehir kenarında gezerken kumlar arasındaki çakılların renk ve şekil bakımından
    çok farklı olduğunu görürüz.


    Bu durum bize kayaların farklı ortamlarda oluştuğunu
    gösterir.

    Örneğin bazı kayalar göl ve deniz içerisinde çökelip oluşurken, bazıları da
    magmanın hızlı bir şekilde soğuması ile oluşmaktadır.

    İnsanlar ilkçağlardan beri bu kayaları, kesici av aletleri, süs eşyaları, kap kacak ya da
    mesken yapımı gibi çok farklı alanlarda kullanmışlardır.

    Bugünde kayaçlar
    hayatımızda çok farklı alanlarda kullanılmaktadır.

    Yer kürenin en dışında bulunan yer kabuğu çeşitli mineraller ve kayaçlardan
    oluşmaktadır.

    Coğrafyacılar katı yer kabuğunu incelemektedirler. Çünkü yeryüzünde
    yaşam yer kabuğu üzerinde gerçekleşmektedir. Akarsular, yeraltı suları, rüzgârlar ve
    buzullar aşındırma ve biriktirme yoluyla yeryüzünü şekillendirmektedir.


    Kayaların Yer Şekillerine Etkileri
    Kaya ne kadar sert olursa aşınmaya karşı o kadar dirençli olur.
    Örneğin bazalt ya da
    granit gibi dirençli kayalar üzerinde daha dik yer şekilleri gelişirken, kum taşı ve marn
    gibi yumuşak kayaçların bulunduğu sahalarda daha düz ya da basık şekiller
    oluşmaktadır.

    Vadi kenarlarında dirençli kayaların bulundukları yerlerde daha dik yamaçlar
    bulunurken, yumuşak kayaçların bulundukları yerlerde daha eğimli yamaçlar yer alır.

    Geçirimli kayaçlar içinden suyun geçmesine olanak sağlar.
    Geçirimsiz kayaçlar ise
    suyun sızmasını engelledikleri için buralarda yüzeysel akış oldukça fazladır.
    Kireç
    taşı, dolomit, jips ve anhidrit gibi eriyebilen kayaçların bulundukları saha da yeraltı
    sularının etkisiyle karstik şekiller gelişmektedir.
    Yerkabuğunun Bileşimi
    Dünya’nın en dışında yer alan ve tabaka yer kabuğudur.
    Yer kabuğu, kıtalarda ve
    okyanus tabanlarında yer almaktadır.
    Yeryüzünü kaplayan toprağın, denizlerdeki su
    ve atmosferdeki gazların kaynağı yer kabuğudur.
    2

    MİNERAL MİKTARI (%)
    Oksijen 47
    Silisyum 28
    Alüminyum 8.1
    Demir 5
    Kalsiyum 3.6
    Sodyum 2.8
    Potasyum 2.6
    Magnezyum 2.1
    Diğerleri 0.8
    Yerkabuğunda yer alan elementlerin
    ağırlıklarının % olarak oranları

    Aşağıdaki tabloda yer kabuğunun bileşimini
    oluşturan elementlerin ağırlıklarının yüzde olarak
    oranları verilmiştir.
    Yerkabuğunun ağırlığının
    dörtte üçü oksijen ve silisyumdan oluşmaktadır.
    Alüminyum ve demir metaller sanayi ve
    medeniyetin gelişmesinde önemli bir role sahiptir.
    Yer kabuğu içinde daha az oranda bulunan
    kalsiyum, sodyum, potasyum ve magnezyum bitki
    besini olarak, bitki ve hayvan yaşamı üzerinde
    önemli bir etkiye sahiptir.

    Kayalar ve Mineraller
    Yer kabuğu içerisinde yer alan elementler bir araya gelerek mineralleri
    oluşturmaktadır.

    Minerallerin katı halde bir araya gelmesiyle kayaçlar oluşmaktadır.
    Kayaçlar genellikle iki ya da daha fazla mineralin bir araya gelmesinden oluşur.

    Örneğin: granit; kuvars, mika ve feldspattan oluşan bir kayaçtır. Bununla birlikte
    yalnız bir mineralden oluşan kayaçlar da vardır. Kalker sadece kalsiyum karbonat
    (CaCO3) mineralinden oluşmaktadır.

    Yer kabuğundaki kayaçlardan birçoğu
    milyonlarca yıl süren bir süreçle oluşmuştur.

    Ancak volkanik sahalarda püskürerek
    yeryüzüne çıkan lavlar atmosfer ile temas ederek kısa bir zamanda katılaşıp volkanik
    kayaçları oluşturur.

    Yer kabuğunu oluşturan kayaçlar, üç büyük sınıfa ayrılarak incelenebilir. Katılaşım
    kayaçları, tortul kayaçlar ve başkalaşım kayaçlar.

    KAYAÇLAR
    Katılaşım (Magmatik) Kayaçları
    a. İç Püskürükler
    b. Dış Püskürükler
    Tortul (Sedimenter) Kayaçlar
    a. Kimyasal Tortul Kayaçlar
    b. Kırıntılı Tortul Kayaçlar
    c. Organik Tortul Kayaçlar
    Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçlar
    3
    1. KATILAŞIM KAYAÇLARI (Magmatik – Püskürük Kayaçlar)
    Katılaşım kayaçlar mantodan gelen yüksek sıcaklıkta, eriyik haldeki magmanın,
    yerkabuğu içerisinde ya da yeryüzüne çıkarak soğuması ile oluşur.
    Magma soğurken
    genellikle çeşitli kristaller meydana getirir.

    Katılaşım kayaçları oluştuğu yere göre İç

    Püskürükler ve Dış Püskürükler diye ikiye ayrılır.

    a. İç Püskürük Kayaçlar (Plütonik Kayaçlar)
    İç püskürük kayaçlar magmanın yer kabuğunun derinliklerinde soğumasıyla
    oluşmaktadır. Granit, diyorit ve gabro başlıcalarıdır. Granit, bunlar içinde en yaygın
    olanıdır.
    Yerkabuğu içinde yavaş yavaş soğuyan magma iri kristaller geliştirir. Elinize bir granit
    aldığınızda kendisini oluşturan kuvars, feldspat ve mikaları çıplak gözle ayırt
    edebilirsiniz.

    İç püskürükler yer kabuğunun 2 km den daha derinde oluşmaktadır.
    Bugün
    üzerindeki kalın örtülerin aşınarak ortadan kalkması ile iç püskürükler yeryüzünde
    görülmektedir.

    Asit bileşimli bir iç püskürük kaya olan granitler üzerinde de ilginç yer şekilleri
    gelişmektedir.
    Nemli iklim bölgelerinde dirençli bir kaya olan granitler, nemli iklim
    4
    bölgelerinde ise zayıf bir kayaca dönüşür.
    Bu kayaçlar içerisinde yer alan feldspatlar
    su ile temas edince kolayca çözünmeye uğrar.
    Bu kayalar üzerinde nemli iklim
    bölgelerinde tor topografyası adı verilen yer şekilleri gelişir.

    Tor topografyasına
    İskoçya’nın kuzeyinde yaygın olarak rastlanılır. Türkiye’de Uludağ üzerinde de tor
    topografyasına rastlanmaktadır.

    b. Dış Püskürük Kayaçlar
    Dış püskürükler, yüzeye kadar ulaşan magmanın yeryüzünde soğuması ile
    oluşmaktadır.

    Bazalt, andezit ve riyolit başlıca dış püskürük kayaçlarıdır. Ayrıca
    volkan camı (obsidiyen), sünger taşı ve tüfler de yeryüzünde magmanın soğuması ile
    oluşur.

    Dış püskürük kayaçlar yeryüzünde hızlı bir şekilde soğuduğu için ince kristallidir.

    Örneğin: bir bazaltı elinize aldığınızda onu oluşturan kristalleri gözle ayırt etmeniz
    zordur.
    Ya da obsidiyen çok hızlı soğuduğu için kristal yapısı geliştiremez ve camsı
    doku kazanır.

    En yaygın rastlanan örneği bazalttır.

    Bazaltlar soğurken bazen altıgen sütunlar
    oluşturmaktadır.
    Bazalt sütunlarına Zigana geçidinin Trabzon tarafına çıkışında da
    rastlanılmaktadır.

    Bazalt içerisinde silisyum oranı az olan bazik magma akıcı
    olduğundan yassı topografyalar oluşturur. Hindistan’daki Dekan Platosu ve Doğu
    Anadolu’da ki platolar genellikle bazalt lavları üzerinde oluşmuş platolardır.

    Andezit veya riyolit gibi içerisinde silisyum oranı yüksek olan asit magma yapışkan
    özellikte olduğu için daha eğimli ve yalçın topografyalar oluşturur.

    Örneğin dik
    yamaçlı volkan konileri genellikle asit magmadan oluşur.

    Volkanik faaliyetler sırasında çıkan tüfler aşınmaya karşı dirençli değildir.
    Bu kayaçlar
    içerinde volkanik faaliyet sırasında gelip düşen bazalt ya da ignimbirit gibi kayaçlar
    aşınmaya karşı dirençlidir.
    Bu malzemelerin kalın tabakalar oluşturduğu sahalarda
    karasular ve sel sularının aşındırması sonucunda peribacaları oluşmaktadır.
    Peribacalarının en gelişmiş örneklerine Türkiye’de İç Anadolu’da Ürgüp, Göreme,
    Avanos ve Uçhisar çevresinde yaygın olarak bulunur. Burada yer alan Erciyes ve
    Hasandağı’ndan çıkan kül ve tüfler üzerinde peribacaları oluşmuştur.
    5
    Katılaşım Kayaçlarının Kullanımı
    Birçok katılaşım kayacı sert, yoğun ve dayanıklı olduğu için tarihi devirlerde insanlar
    tarafından yaygın olarak kullanılmıştır.

    Önceleri volkan camı parçaları ok ve mızrak
    ucu olarak kullanılmış, daha sonra ise heykel yapımında ve konut yapımında
    katılaşım kayaçları kullanılmıştır.

    Bugün de özellikle iç püskürük kayaçları işlendikten
    sonra zemin kaplaması olarak tercih edilmektedir. Ayrıca sünger taşı hafif olduğu için,
    perlit ise ısı yalıtımına uygun olduğu için inşaatlarda yaygın olarak kullanılmaktadır.

    2. TORTUL KAYALAR (Sedimanter Kayaçlar)
    Yeryüzünde bulunan kayaçların tümü dış kuvvetler tarafından ayrıştırılarak tahrip
    edilmektedir. Erozyon, akarsular ve rüzgârlar yardımıyla parçalanarak ayrışmış olan
    bu kaya parçalarının taşınmasıdır.

    Kaya parçacıklarını taşıyan akarsu ya da rüzgâr gücünün tükendiği yerde bu tortulları
    biriktirmeye başlamaktadır.
    Şayet taşıyıcı güç su ise tortulları ve kaya parçalarını göl
    ya da denizlere ulaştırmaktadır.

    Tortular taşınıp biriktirildikten sonra çimentolaşma
    süreçleri ile tortul kayaçlar meydana gelmektedir.
    Tortulanmada kaya parçalarının yanında canlı kabukları, bitki artıkları ve diğer canlı
    artıktan da birikmektedir.
    Zamanla bu canlı artıkları tortul kayalar içindeki fosilleri
    oluşturmaktadır.

    Gevşek olan tortul tabakalar, milyonlarca yıllık dönemde üzerlerine gelen diğer
    tabakaların ağırlığı altında kalarak sıkışmaktadır.

    Üst üste biriken tortullar yeni
    tabakalar oluşturmakta ve bu tabakalar, alttakileri sıkıştırarak yoğunluğunu
    artırmaktadır.

    Tortulanma alanlarında yoğunlaşma ile birlikte su içerisinde eriyik halde bulunan
    mineraller tortulların arasına sızmaktadır.

    Çimentolaşma suda çözünmüş olan
    minerallerin tortulların arasında kristalleşerek onları birbirine bağlaması işlemidir.

    Tortul kayaçlar, kayacı oluşturan tortul tipine göre sınıflandırmaktadır. Kırıntılı
    (mekanik), organik ve kimyasal olmak üzere üç büyük grup tortul kayaç vardır.

    Bu
    tortul kayaç gruplarının her biri farklı süreçlerden geçerek oluşmuştur.
    6
    a. Kırıntılı Tortul Kayaçlar

    Dış kuvvetlerin etkisiyle parçalanan diğer kayaçların oluşan kırıntıların bir araya
    gelerek çimentolaşması sonucunda kırıntılı tortul kayaçlar oluşmaktadır.
    Tortullar
    arasına giren çimento ise kil ya da kalkerdir.
    Kil parçacıklarının taşlaşmasıyla kil taşı, kum taneciklerinin taşlaşmasıyla kum taşı,
    çakılların taşlaşması ile de konglomera oluşmaktadır.
    b. Organik Tortul Kayaçlar
    Organik tortul kayaçlar, bitki ve hayvan kalıntılarının tabakalar halinde birikmesiyle
    oluşmaktadır.
    Bunların en bilinen örnekleri taş kömürü, linyit, tebeşir ve mercanlardır.
    Bitki artıkları bir araya gelerek kömürleri oluşturmaktadır.
    Kömürlerden antrasit en
    eski olanıdır.

    Paleozoyik sonlarında taş kömürü, Tersiyerde linyit, Kuvaternerde ise
    turba oluşmuştur.
    Mercanlar su sıcaklığının 20°C nin üzerinde olan sığ ve berrak denizlerde yaşayan
    canlıların iskeletlerinin birikmesiyle oluşmaktadır.

    Tebeşir ise mikroskobik deniz
    hayvanlarının kalker kabuk ve iskeletlerinden meydana gelmiş dayanıksız, bir
    kayaçtır.
    Gerek kimyasal gerekse mekanik aşınım sonucu kolaylıkla parçalanır.

    Üzerinde karstik yer şekilleri gelişebilir.
    c. Kimyasal Tortul Kayaçlar
    Suyun içinde erimiş halde bulunan maddelerin çökelmesiyle oluşmaktadır.
    Kireç taşı,
    göllerde, denizlerde ve yeraltı sularında yaygın olarak bulunan kirecin çökelmesiyle
    oluşmaktadır.
    Kimyasal kayaçlardan, jips, anhidrit ve kaya tuzu evaporit havzalarında
    kurak iklim şartları altında uzun yıllar suların buharlaşmasıyla oluşmaktadır.

    Kimyasal tortul kayaçlar su ile temasa geçince kolayca çözünmektedir.
    Bundan
    dolayı nemli ve sıcak iklim koşulları altında kimyasal tortul kayaçların bulunduğu
    sahalarda lapya, dolin, uvala, obruk ve polye gibi karstik şekiller oluşmaktadır.
    Karstik
    şekiller özellikle saf ve kalın kireç taşları üzerinde daha iyi gelişme göstermektedir.

    Jips, anhidrit ve kaya tuzları üzerinde oluşan karstik şekiller ise kolayca tahrip
    olmaktadır.

    Tortul Kayaçların Kullanımı

    Kumtaşı ve kireç taşını yüzyıllardır inşaat malzemesi olarak kullanılmaktadır.

    Gerçekten de birçok tarihi yapıda yaygın olarak bu kayaçlara rastlanılmaktadır.

    Ayrıca kireç taşı ve kil taşı çimento, jips ise alçı yapımı için sanayide kullanılmaktadır.
    Kömür ise ısınma amaçlı kullanılmaktadır.

    3. BAŞKALAŞIM KAYAÇLARI
    Yerin derinliklerindeki yüksek sıcaklık ve basınç koşulları altında kayaların değişime
    uğramasına metamorfizma denir. Meta "değişim" morfo "şekil" anlamına gelir.

    Bir
    kaya metamorfizmaya uğrayınca görünümü, bileşimi, kristal yapısı ve mineral içeriği
    değişir.

    Başkalaşım kayaları tortul ya da volkanik kayaların metamorfizma geçirmesi
    sonucunda oluşur.
    Yer kabuğundaki hareketler sonucunda bir kaya derinlere doğru
    iner.
    Burada mantodan gelen sıcaklık ve üzerindeki büyük basınç kayaların
    başkalaşmasına neden olur.

    Yüksek sıcaklık ve basınç altında kalan kayaların mineralleri ince tabakalar halinde
    dizilerek yapraklı bir yapı kazanır.
    Kırıldıklarında ince katmanlara ayrılır. Şist, gnays
    ve arduaz yapraklı bir yapı kazanmıştır.

    Metamorfizma sonucunda kireçtaşı (kalker) mermere, kil taşı şiste, granit gnaysa,
    kumtaşı kuvarsite ve taş kömürü ise elmasa dönüşmektedir.

    Başkalaşım Kayaçlarının Kullanımı
    Mermer ve arduaz en çok kullanılan iki başkalaşım kayacıdır. Mermer birçok mimar
    ve heykeltıraşın eserlerinde yaygın olarak kullanmaktadır.
    Hindistan'ın Agra
    kentindeki sanat şaheserlerinden biri olan Taç Mahal bunlardan biridir.

    Yapraklı bir yapıda olması sebebiyle arduaz zemin, çatı ve kaldırım kaplaması olarak
    kullanılmaktadır.
    Ayrıca gri, siyah, kırmızı ve mor gibi renklere sahip olan arduaz
    binalarda dekor malzemesi olarak da kullanılmaktadır.

    KAYA DÖNGÜSÜ
    Jeolojik zamanlarda milyonlarca yıl içerisinde bu üç sınıf kayaç birbirlerine
    dönüşmektedir.
    Kayaç döngüsü de denilen bu olayda mevcut kayaçlar derinlere
    doğru inerek eriyip magma haline gelir.
    Sonra bu magma yerkabuğu içinde veya
    yeryüzüne çıkıp soğuyarak katılaşım kayaçlarını oluşturur.

    Çözülme ve erozyonla
    yeryüzündeki kayaçlar parçalanıp, taşınıp tabakalar halinde biriktirilerek tortul
    kayaçları oluşturur.

    Tortul ya da katılaşım kayaçları yüksek basınç ve sıcaklığın
    etkisiyle başkalaşım kayaçlara dönüşmektedir.
     
  2. thekurban

    thekurban Yeni Üye

    güzel paylaşım teşekkürler
     

Bu Sayfayı Paylaş