Türkçedeki Ses Değişiklikleri - Türkçedeki Başlıca Ses Olayları

'Diğer Diller' forumunda Mavi_inci tarafından 27 Mart 2011 tarihinde açılan konu

  1. Mavi_inci

    Mavi_inci Özel Üye

    Sponsorlu Bağlantılar
    Türkçedeki Ses Değişiklikleri - Türkçedeki Başlıca Ses Olayları konusu Türkçedeki Ses Değişiklikleri - Türkçedeki Başlıca Ses Olayları

    TÜRKÇEDEKİ SES DEĞİŞİKLİKLERİ

    Ses değişmesi, bir kelimede bir sesin, yerini başka bir sese bırakmasıdır. Yeni ses, eski sese genellikle yakın bir ses olur. Ses değişmesi, her dilde görülen, dillerin tabiatında olan bir olaydır.
    Canlı bir varlık olan dil, tarihi içinde kendi sistemine uygun olarak sürekli gelişir ve değişir. Bu değişme, yalnızca yabancı dillerden kelime almakla olmaz, dilin yerli kelimeleri de bazı değişme ve gelişmelere uğrarlar. Örneğin; bugün kelime başında d diye söyleyip yazdığımız bütün Türkçe asıllı kelimeler, eskiden t ile başlıyordu: tağ ‘dağ’, temir ‘demir’ gibi. Tarih ile bugün arasında ses değişikliklerine dayalı farklılıklar olduğu gibi, böyle farklılıklar, aynı zaman diliminde, fakat değişik bölgeler arasında da olur. Esasen ağızlarda da coğrafi bölgeler arasındaki bu ses değişmelerinden temellenir. Örneğin, yazı dilinde k ile başlayan kimi kelimeler, yurdumuzun bazı bölgelerinde g ile söylenir: gabak, gişi, guru gibi.
    Ses değişmelerinin bir kısmının sebebi belli değildir. Çoğu ses değişmelerine ise, söyleyiş kolaylığı ve emek tasarrufu sebep olur.
    Ses değişmelerinin hepsi yazıya yansıtılmaz. Özellikle bölgesel olanlar, konuşmada kalır. Örnek olarak İstanbul kelimesini İstambul şeklinde de söylüyoruz, ama böyle yazmıyoruz. Günlük standart dile ait ses değişiklikleri zamanla yazı diline yansır. Örnek olarak şimdi Perşembe şeklinde söyleyip yazdığımız kelime eskiden Perşembe söylenip perşenbe yazılıyordu. Zamanla, yazılış biçimi yazıya aynen yansıdı.

    BAŞLICA SES OLAYLARI

    1)ÜNLÜ DÜŞMESİ
    Sözcüklere çekim ve yapım eklerinin gelmesi ve bileşik sözcüklerin yapı sırasında bir ünlünün kaybolmasına ünlü düşmesi denir. Türkçede kökler genellikle değişmez. Ancak, bazı durumlarda bir ünlünün düştüğü görülür. Ünlü düşmesinin görüldüğü durumlar şunlardır:
    a)Organ Adlarında Ünlü Düşmesi
    Ağız, burun, alın, omuz, göğüs, beyin, boyun, karın gibi organ adlarının ikinci hecelerinde dar ünlüler bulunmaktadır. Bu sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek gelince ikinci hecedeki ünlüler düşer:
    Ağız à ağzıma
    Alın à alnıma
    Omuz à omzuma

    Akrabalık belirten oğul, kayın sözcüklerine de ünlü ile başlayan bir ek gelince ikinci hecedeki ünlü düşer:
    Oğul à oğlum
    Kayın à kaynım

    Tamlama eki olan organ adlarında ünlü düşer:
    Çocuğun beyni, annemin ağzı, Serpil’in boynu gibi

    Baldır, topuk gibi bazı organ adlarında ünlü düşmez.
    Baldırı çıplak.
    Topuğum ağrıyor.

    b)Yabancı Sözcüklerde Ünlü Düşmesi
    Arapçadan dilimize geçen bazı yabancı kökenli sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek alınca, hecedeki ı,i,u,ü dar ünlüleri düşer.
    Fikir àfikriniz
    Akıl àaklınız
    Emir àemri
    Zihin àzihniniz
    Keyif àkeyfi

    Arapçadan Türkçeye geçmiş sözcükler, etmek-olmak yardımcı eylemleriyle birleşince ikinci hecedeki dar ünlü düşer:
    Sabır àsabretmek
    Hapis àhapsetmek
    Kayıp àkaybolmak
    Zehir àzehrolmak

    c)Hece Düşmesi (Bileşik Sözcüklerde Ünlü Düşmesi)
    Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Bu nedenle ünlü ile biten sözcükler, ünlü ile başlayan başka bir sözcük ile birleşirse, ünlülerden biri düşer bu durumda bir hece kaybolur. Bu nedenle bu olaya hece düşmesi ya da hece yutumu denir.
    Cuma + ertesi àcumartesi
    Kahve + altı àkahvaltı
    Ne + için àniçin
    Sütlü + aş àsütlaç

    d)Eklerde Ünlü Düşmesi
    Ünlü ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek gelirse, ünlülerden biri düşer:
    anne + im àannem
    masa + ımız àmasamız
    iki + inci àikinci

    2)ÜNSÜZ DÜŞMESİ
    Kelimenin bünyesinde bulunan ünsüzlerden birini söyleyişte veya ek alma sırasında düşmesine denir.
    Yaylakàyayla
    Kışlakàkışla
    Ölügàölü

    Bazı kelimeler, küçültme eki aldığında kelimenin sonundaki “k” ünsüzü düşer.
    Ufak-cıkàufacık
    Küçük-cükàküçücük
    Yumuşakàyumuşacık

    Bazı kelimelerde “-l” eki ile fiil türetilirken de kelime sonundaki “k” ünsüzü düşer.
    Yüksekàyüksel-
    Alçakàalçal-

    Arapçadan dilimize giren bazı isimlerde yan yana olan ünsüzlerden biri düşer.
    Hammamàhamam
    Haccàhac
    Hakkàhak


    3)SES TÜREMESİ

    a)Ünlü Türemesi
    Türkçede sözcük başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. Bu nedenle yabancı dillerden Türkçeye geçen ve iki ünsüzle başlayan sözcüklerin başına ya da iki ünsüzün arasına bir ünlü gelir. Türkçede iki türlü ünlü türemesi vardır.

    Ön Seste Ünlü Türemesi
    Slavàislav
    Stasyonàistasyon
    Skalaàiskele
    Scarpinaàiskarpin

    İç Seste Ünlü Türemesi
    İki ünsüzle başlayan bazı yabancı kökenli sözcüklerde ünsüzlerin arasında bir ünlü türer. Ancak, bu durum konuşma dilince görülür. Bu durumda görülen ünlü türemesi yazı dilinde genellikle gösterilmez:
    Gramàgıram
    Trenàtiren
    Traktöràtıraktör
    Turizmàturizim

    Genellikle Arapçadan dilimize geçen bazı sözcüklerde iç seslerde iki ünsüz arasında bir ünlü türer:
    Aklàakıl
    Azmàazim
    Kibràkibir
    Devràdevir
    Nakşànakış
    Zikràzikir

    b)Ünsüz Türemesi
    Kelimelerin aslında bulunmayan bir ünsüzün ön, iç ve son ses olarak ortaya çıkması olayına “ünsüz türemesi” denir.

    Başta Ünsüz Türemesi
    Türkçede ünlü ile başlayan kimi kelimelerin önüne ünsüz getirilmektedir.
    Öyükàhöyük
    Ilanàyılan
    Ildızàyıldız
    Uràvur

    Ortada Ünsüz Türemesi

    Maiàmavi
    Acaibàacayip
    Fiatàfiyat
    Zaifàzayıf


    Ekleme Sırasında Oluşan Ünsüz Türemesi (Kaynaştırma ünsüzü)

    Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Ünlü ile biten kelimeler, kök halinde iken ad durum eklerinden belirtme veya yönelme ad durum ekleriyle zaman veya kip eklerinden ünlü ile başlayan ekleri alırsa araya kaynaştırma ünsüzü olarak adlandırdığımız “y” girer.

    Baklava-y-ı beğendin mi?
    Birlikte oyna-y-alım mı?
    Size çay demle-y-ebilirim.

    Sonda Ünsüz Türemesi

    Peydaàpeydah
    Şimdiàşimdik

    4)BENZEŞME
    Kelime içindeki seslerden birinin diğerini etkileyerek kendine benzetmesi sonucu oluşan ses değişmesine denir.
    a.Gerileyici Benzeşme
    Türkçede çift dudak ünsüzü “b” , kendinden önce gelen “n” ünsüzünü, çift dudak ünsüzü “m”ye dönüştürür.
    AnbaràAmbar
    ÇenberàÇember
    PenbeàPembe
    SünbülàSümbül
    Konuşmadaki gerileyici benzeşme yazı dilinde yoktur.
    SonbaharàSombahar
    BinbaşıàBimbaşı
    Bir de kelime içinde sonraki sesin önceki sesi etkileyerek kendine benzetmesi durumu vardır. Buna da gerileyici benzeşme denir.
    KiseàKese
    SerayàSaray
    Enciràİncir
    b.İlerleyici Benzeşme
    Kelime içindeki önceki sesin kendinden sonrakini etkileyerek kendine benzetmesi durumuna denir.
    AkçeàAkça
    Ne araàNere
    MüslimanàMüslüman
    c)Ünsüz Benzeşmesi
    Kelimede yan yana bulunan ünsüzler birbirini etkileyerek ses değişimlerine sebep olur.Bu ses olayına ünsüz benzeşmesi denir.Bu kurala göre ötümlü(sedalı) ünsüzler,ötümlü ünsüzlerle,ötümsüz(sedasız) ünsüzler ötümsüz ünsüzlerle yan yana gelmektedir.

    Ötümlü ünsüz + ötümlü ünsüz
    Sevgi, iğde, üzgün
    Ötümsüz ünsüz + ötümsüz ünsüz
    Keski, içki, etki

    *Ünsüz benzeşmesi eklemede kendisini daha iyi belli eder.
    Sert ünsüzden sonra sert ünsüz gelir.
    At-tı
    Seç-ti
    Yumuşak ünsüzden sonra yumuşak ünsüz gelir.
    Al-dı
    Ver-gi

    *Kelimenin içindeki sürekli ünsüzler (l,m,n,r,v,y) hem ötümlü hem de ötümsüz ünsüzlerle yan yana gelebilir.
    Yangın/yankı
    Yolcu/alçı
    Yumru/kamçı

    *Birleşik kelimelerde, terimlerde veya yabancı dillerden giren kelimelerde ünsüz benzeşmesi ünsüz benzeşmesi aranmaz.
    *Türkçede kelime ortasında “s” ünsüzünden sonra “b” bulunmaz. Bu sebeple yabancı dillerden alınan kelimelerde kelime ortasında “s” den sonra “b”ler “p” olur.
    İsbatàispat
    Müsbetàmüspet
    Tesbihàtespih

    5)SERT ÜNSÜZLERİN YUMUŞAMASI
    Türkçe sözcüklerin sonunda bulunan p,ç,t,k ünsüzleri iki ünlü arasında yumuşayarak b,c,d,g,ğ’ye dönüşür.
    Kitapàkitabı
    Ağaçàağacı
    Özel adlarda sözcük sonundaki sert ünsüzler, iki ünlü arasına geldiğinde yazı dilinde değiştirilmez:
    Serapàserap’ı
    Turgutàturgut’u

    Tek heceli sözcüklerin sonundaki sert ünsüzler, iki ünlü arasında yumuşamaz:
    topàtopu
    kaçàkaça
    kökàkökü
    Çift heceli bazı sözcüklerde sert ünsüzler iki ünlü arasında yumuşamaz:
    anıtàanıtı
    boyutàboyutu
    taşıtàtaşıtı
    Yabancı kökenli bazı sözcüklerin sonlarında bulunan sert ünsüzler iki ünlü arasında yumuşamaz:
    kampàkampı
    maçàmaçı
    aşkàaşkı
    Sözcük sonunda ‘n’ ünsüzünden sonra gelen ‘ç,k’ sesleri bir ünlü ile karşılaşınca yumuşayarak ‘c,g’ olur.
    Gençàgenci
    Basınçàbasıncı
    Cenkàcengi

    6)DÜZLEŞME
    Küçük ünlü uyumuna göre düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü gelmez. Bu sebeple kelimelerde düzleşme görülür. Düzleşme, Eski Türkçede Batı Türkçesine geçişten sonra ortaya çıkmıştır.
    Artukàartık
    Aruàarı
    Yazukàyazık

    7)YUVARLAKLAŞMA
    Düz ünlülerin, dudak ünsüzü olan b,m,p,v’nin etkisi ile yuvarlak ünlüye dönüşmesine yuvarlaklaşma denir.
    Avıçàavuç
    Karpızàkarpuz
    Kavıràkavur
    Yamıkàyamuk

    8)ÜNLÜ DARALMASI
    Türkçede bazı ünsüzler, önündeki veya ardındaki ünlülerin değişmesine sebep olmaktadır. Bu durum, ünlülerin değişerek daralması sonucunu meydana getirmektedir.
    Eyiàiyi
    Böyükàbüyük
    Gözelàgüzel
    Ayrıca; şimdiki zaman eki “-yor’un tek şeklinin olması ve dar ünlülerle kullanılması (-ıyor, -iyor, -uyor, -üyor) daralmaya yol açmaktadır. Bu yüzden, geniş düz ünlüler (a,e) ile biten fiillerde ünlü daralması görülür.
    Oyna+yoràoynuyor
    Özle+yoràözlüyor
    Ağla+yoràağlıyor
    *”ye-“ ve “de-“ fiilleri de geniş ünlü ile başlayan bir ek aldığında daralma olur.
    Ye+(y)ecekàyiyecek
    De+(y)ecekàdiyecek

    9)DUDAKSILLAŞMA
    Kelimelerdeki yuvarlak ünlüler bazı ünsüzleri dudak ünsüzüne dönüştürür. Buna dudaksıllaşma denir.
    g,ğ=v
    öğàöv-
    koğàkov-
    söğàsöv-

    n=m
    donuzàdomuz
    konşuàkomşu

    10)AŞINMA/ERİME
    Genellikle konuşma dilinde “ğ” sesi “y” ve “h” sesleri aşınarak yanındaki ünlü ile birleşip onun uzamasına yol açar.
    Ağızımàâzım
    Bağrımàbârım

    ÖĞRENCİLERE ANLATIM

    Öğrencilere bu konu anlatılırken öncelikle; sert ünsüz, sürekli ünsüz gibi kavramlar açıklanmalıdır. Bu konuda çeşitli kalıplardan yararlanılabilir. Fıstıı şahap gibi. Öğrenciler bu sayede bu harfleri unutmayacaktır.
    Harfler öğretildikten sonra iki öğrenci tahtaya kaldırılır. Birinci öğrenciden, sonu sert ünsüzle biten, kök halinde bir kelime söylemesi ve bunu tahtaya yazması istenir. Öğretmen bu kelimeye ünlü ile başlayan bir ek getirir. Yeni kelime ikinci öğrenciye yazdırılır ve ona ses olayının ne olduğu sorulur. Bu işlem diğer öğrenciye de uygulanır. Tüm sınıf bu şekilde karşılıklı olarak bu işlemi uygular. Her beş veya on kişi sonra, ses olayı değiştirilir. Böylece öğrenciler konuyu daha iyi kavramış olurlar.

    SORULAR

    Bir kömür dumanıyla tütsülendi akşamlar,
    Gurbete düşmüşlerin başına çöktü damlar.

    * İlk üç soruyu parçaya göre cevaplandırınız.

    1)Beyitte bulunmayan ses olayı hangisidir?
    a) ünlü düşmesi
    b)ünsüz düşmesi
    c)benzeşme
    d)ünsüz türemesi

    2)Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Ünlü ile biten bir kelimeye, ünlü harf ile başlayan bir ek getirildiğinde araya kaynaştırma harfi girer. Beyitte hangi kelime buna uygundur?
    a) düşmüşlerin
    b) başına
    c) dumanıyla
    d) tütsülendi

    3) kelimede yan yana bulunan ünsüzler birbirini etkileyerek ses değişmesine sebep olur. Buna ünsüz benzeşmesi denir. Beyitteki hangi kelimede bu görülür.
    a) kömür
    b) gurbete
    c) çöktü
    d) akşamlar

    4) Arapçadan Türkçeye geçmiş sözcükler, etmek-olmak yardımcı eylemleriyle birleşince, ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Hangi kelime buna uyar.
    a) fikir
    b) kayıp
    c) keyif
    d) zihin





    5) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesi yoktur?
    a) Ödevlerimi çabucak bitirdim.
    b) Bugün nedense başım ağrıyor.
    c) Bahçeyi temizlemeyi unutma.
    d) Boynunda çok güzel bir atkı vardı.

    6) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düşmesi vardır?
    a) kapıcı çöpleri topluyor.
    b) kulağa hoş gelen bir sesi vardı.
    c) kahvaltıda peynir ekmekle idare etti.
    d) İstanbul’a gitmek için son hazırlıklarını yaptı.

    7) Organ adlarına ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, ikinci hecedeki ünlü düşer. Aşağıdaki hangi kelimelerin hangisinde bu olay görülmez?
    a) ağız
    b) burun
    c) topuk
    d) göğüs

    8) Türkçede eklerde de ünlü düşmesi görülür. Hangi cümlede buna örnek vardır?
    a) Beş kilo peynir almış eve.
    b) Rüzgârda saçları dalgalanıyordu.
    c) Doğa sabahı karşılıyordu.
    d) Yedincilik, kariyerinin en kötü derecesiydi.

    9) Türkçede i-mek fiili kelimeyle birleşince ünlü düşmesi görülür. Aşağıdaki cümlelerin hangisi bu olaya örnektir?
    a) Yollarını bekledim görüneceksin diye.
    b) Her akşam aynı saatte eve gelirdi.
    c) Yollarda beklenen bir kadın mı var?
    d) Ufkumda bulutlar kümelerken kara bahtım.

    10)’Gönlünü kaptırdı, zalim bir gence.’ Cümlesinde kaç ses olayı vardır.
    a) 3
    b) 2
    c) 1
    d) 4

    11) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünlü düşmesi hem de ünsüz benzeşmesine örnek bir sözcük vardır?
    A) Namık Kemal "vatan şairi" olarak tanınır.
    B) Yahya Kemal Beyatlı yıllarca değişik ülkelerde elçilik yapmıştır.
    C) Orhan Veli İstanbul'u bir tepeden seyretmişti.
    D) Hamit, "Makber" adlı şiirini Fatma Hanım için yazmıştır.

    12) . Türkçede "p, ç, t, k" sert ünsüzlerinden biriyle biten sözcükten sonra, ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, sözcüğün sonundaki sert ünsüz yumuşar.

    Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bu kurala uyar?
    A) Zarafet B) Rest C) Gayret D) Ümit


    13) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesi olmuştur?
    A) Hamburg macerası hüsran ile sona erdi.
    B) Bu öğrencinin kaydını hemen yapalım.
    C) 1959 yılında topluluk iyice bir elekten geçti.
    D) Sorunsuz bir yaşam sürdürmek istiyoruz.

    14) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?

    A) Karşımıza her gün ayrı bir sorunla çıkıyordu.
    B) Eve gelince dolaptan tam üç bardak soğuk su içtim.
    C) Önlemlerinizi bugünden almazsanız sonra üzülürsünüz.
    D) Kuyunun dibinde elli santim su kalmıştı.


    15) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?
    A) Giysilerin kime ait olduğunu biliyorum.
    B) Yemeğimizi bir saat sonra yiyeceğiz.
    C) Çocuklar sevinçten çığlıklar atıyordu.
    D) Ne dediğini bir daha tekrarlar mısın?


    16) Bomba şimşekleri beyninden inip her siperin
    Sönüyor göğsünün üstünde o aslan neferin
    Yukarıdaki her iki dizede görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
    A) Ünlü daralması
    B) Ünlü düşmesi
    C) Ünsüz düşmesi
    D) Sert sessiz benzeşmesi


    17) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz düşmesi vardır?
    A) Onu ilk gördüğümde örgülü saçlı, küçücük bir kızdı.
    B) Yepyeni bir çağ var önümüzde yaşanacak.
    C) Kısacık ömrüne birçok yararlı iş sığdırmıştı.
    D) Seksen günde devr–i âlem yaşamış birileri.


    18) Aşağıdaki sözcüklerin hangisi ünlü ile başlayan bir ek aldığında ünsüz yumuşamasına uğrar?
    A) Taşıt B) Bulut C) Hukuk D) Öğüt


    19) Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz benzeşmesine uymamaktan kaynaklanan bir yazım yanlışı vardır?
    A) Bugün saat 1.30'da buluşacağız.
    B) Okul anılarından hasretle bahseder.
    C) Gerçekden bütün bunları biz mi yaşadık?
    D) İnsan olgunlaştıkça çevresindekilere daha çok önem veriyor.


    20) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına örnek vardır?
    A) Bol bol örnek vererek konuların daha iyi anlaşılmasını sağlıyor.
    B) Dersanelerde her konuda bol bol test bulabilirsiniz.
    C) Buraya park edemezsiniz, levhasını görmemiştim.
    D) Mavi renkteki bütün kalemlerini almıştı.



    CEVAPLAR: 1.B 2.C 3.C 4.B 5.C 6.C 7.C 8.D 9.B 10.D 11.C 12.D 13.B 14.A 15.B 16.B 17.A 18.D 19.C 20.A


    KAYNAKÇA

    GÜLENSOY, Tuncer. Türkçe El Kitabı, Kayseri,1995

    HENGİRMEN, Mehmet. Türkçe Temel Dil Bilgisi, Şubat 1998

    BARIN, Erol ve Celal Demir. Türkçe Dil Bilgisi, Ses Bilgisi, Öncü Yayınları, Ankara
     

Bu Sayfayı Paylaş