Nazım Şekilleri ve Türleri

'Öğretmenlerimizin Bölümü' forumunda Siraç tarafından 8 Mart 2009 tarihinde açılan konu

  1. Siraç

    Siraç Site Yetkilisi Admin Editör

    Sponsorlu Bağlantılar
    Nazım Şekilleri ve Türleri konusu
    Nazım Şekilleri ve Türleri

    Şiirler nazım birimlerine, kafiyeleniş şekillerine, vezinlerine ve mısra sayılarına göre nazım şekillerine; işledikleri konulara ve ilgili oldukları alanlara göre de nazım türlerine ayrılırlar
    HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ



    I HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZILAN HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ


    A ANONİM HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ


    1 Manİ

    Sözlü/anonim edebiyat ürünlerindendir
    Dört mısradan meydan gelir
    Yedili hece ölçüsüyle söylenir
    Sevgi, tabiat, övgü, yergi, evlât sevgisi, ayrılık, hasret ve aşk konularını işler
    İlk iki mısra doldurmadır, konuya giriş için söylenir Son iki mısrada ise asıl söylenmek istenen verilir
    Maniler, düz mani ve ayaklı (cinaslı, kesik) mani olarak iki grupta incelenir Cinaslı manilerde mısra sayısı dörtten fazla olabilir
    Söyleyeni belli olmayan, genellikle 7'li hece ölçüsüne göre söylenen dörtlüklerdir
    Doğu Anadolu'da mani yerine bayatı sözü de kullanılmaktadır
    Uyak düzeni aaba şeklindedir


    2 Türkü

    Türkiye'nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen halk şiirinin her çeşidini göstermek için en çok kullanılan ad "türkü"dür Özel durumlarda ya da ezginin, sözlerin çeşitlemesine göre ninni, ağıt, deyiş, hava adları da kullanılmaktadır
    Çağdan çağa ve yöreden yöreye içerik ve şekil olarak değişiklikler gösterebilir
    Aşk, doğa, güzellik, kahramanlık, sosyal konular türkülerin konusunu oluşturur
    Türküler aynı zamanda aşık edebiyatı nazım şeklidir Yani söyleyeni belli türküler de vardır
    Kendine özgü bir ezgiyle söylenir
    8‘li ve 11’li hece kalıbıyla söylenir
    Bent ve kavuştak olmak üzere iki bölümden oluşur
    Hecenin sekizli ve on birli ölçüleriyle yazılır
    Türküler ezgilerine göre divan, usulsüz, bozlak, koşma, hoyrat, kayabaşı, Çukurova gibi çeşitlere ayrılır

    Ninni

    Anonim/sözlü ürünlerdendir
    Türkü çeşitlerinden biridir
    Çocuğun uyumasının sağlanması ya da ağlamasının durması için, sade bir dille ve hece ölçüsüne göre ezgili olarak söylenen türkülerdir
    Söyleyeni belli olmayan bu ürünler dörtlüklerden ve nakarat bölümlerinden oluşur

    B ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ


    Âşık edebiyatı nazım tür ve çeşitleri çoğunlukla sözlü ürünlerdir Ancak şehirde yaşamış, okumuş yazmış olan âşıklarla günümüzde yaşamakta olan âşıklar şiirlerini yazarlar

    1 Koşma


    Âşık edebiyatında en çok sevilen ve kullanılan nazım şeklidir
    Dört dizeli bentlerden oluşur
    Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır
    11’li hece ölçüsüyle (6+5 ya da 4+4+3 duraklı olarak) yazılır/söylenir 4+3 ve 4+4 kalıbıyla söylenmiş koşmalar da vardır
    Şair son dörtlükte mahlâsını söyler
    Uyak düzeni abab cccb dddb şeklindedir İlk dörtlüğün uyak düzeni xbxb ya da aaab şeklinde de olabilir
    Koşmalar genellikle lirik konularda söylenir
    Aşk, güzellik, tabiat, sevgi vb konular işlenir
    Koşmalar konularına göre güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt gibi nazım türleri içerir
    Karşılıklı konuşma (dedim-dedi) biçiminde olan koşmalar da vardır
    Ziyadeli koşmalara ayaklı koşma denir: ab(b)ab(b) cccb(b) dddb(b)
    Önemli koşma şairleri Köroğlu, Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan, Gevherî, Erzurumlu Emrah, Âşık Ömer

    2 Semai


    Aruzla ve heceyle yazılan olmak üzere iki türlü semai vardır
    Heceyle yazılanlar koşmaya benzer
    Tek fark dizelerin hece sayısıdır
    Semai sekizli kalıpla yazılır
    Kendine özgü bir ezgiyle söylenir
    Dörtlüklerden oluşur
    Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır
    Uyak düzeni aynıdır
    Sevgi, güzellik, ayrılık ve doğa konularını işler
    Karacaoğlan ve Erzurumlu Emrah bu alanda meşhurdur

    3 Varsağı


    Toroslardaki Varsak (Avşar) boyunun özel bir ezgiyle söylediği türkülerden geliştirilmiş bir nazım biçimidir
    Kendine özgü bestesi vardır
    Epik şiirlerdir
    Sert, yiğitçe bir söyleyişi vardır
    Hayattan ve talihten şikâyet gibi konular da işlenir
    Hecenin 8’li kalıbıyla yazılır
    Genellikle “bre, bre hey, hey, be hey” gibi ünlem sözcüklerine yer verilir
    Kafiyelenişi koşmayla aynıdır
    Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır
    Dadaloğlu ve Karacaoğlan varsağılarıyla ünlü iki şairdir

    4 Destan


    Âşık şirinin en uzun nazım biçimidir (Anonim destanlardan farklıdır)
    Dörtlüklerden oluşur
    Dörtlük sayısı konuya göre değişir Kimi destanlarda yüzü geçer
    Savaşlar, kahramanlıklar, ayaklanmalar, kıtlıklar, doğal afetler, salgın hastalıklar, eşkıya ve ünlü kişilerin serüvenleri, gülünç olaylar, toplumsal taşlama ve eleştiri, atasözleri, hayvanlar destanlara konu olur
    Destan koşma gibi kafiyelenir: abab cccb dddb İlk dörtlüğün uyak düzeni: xbxb şeklinde de olabilir
    Hecenin daha çok on birli kalıbıyla yazılır/söylenir Sekizli kalıpla söylenenler de vardır
    Destanların kendine özgü bir ezgisi vardır
    Destanda da şair son dörtlükte mahlâsını söyler
    Seyranî ve Âşık Ömer bu alanda ünlüdür

    C ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ


    Âşık edebiyatı nazım türleri genellikle koşma ve semai nazım şekilleriyle söylenir Konuları bakımından koşma ve semaiden ayrılır

    1 Güzelleme


    İnsan, tabiat, aşk, sevgi sevgilinin güzelliklerinden bahseden şiirlerdir Koşma nazım şekliyle yazılır
    Lirik şiirlerdir
    En önemli şairi Karacaoğlan’dır

    2 Koçaklama


    Coşkun ve yiğitçe bir üslûpla yiğitlik, kahramanlık ve savaş konularını işler
    Epik şiirlerdir
    Koşma şeklinde söylenir
    Edebiyatımızda Köroğlu ve Dadaloğlu koçaklama şairi olarak tanınır

    3 Taşlama


    Bir kimseyi veya toplumun bozuk yönlerini eleştirmek için yazılan şiirlerdir
    Koşma nazım şekliyle yazılır
    Aşık Dertli, Bayburtlu Zihni, Ruhsati ve Develili Seyrani önemli taşlama şairleridir
    Divan edebiyatındaki adı hicviye’dir

    4 Ağıt


    Sevilen bir kişinin ölümünden duyulan üzüntüyü dile getirmek amacıyla ve koşma nazım şekliyle yazılan şiirlerdir
    İslamiyet öncesindeki adı sagu, Divan edebiyatındaki adı “mersiye”dir
    Anonim halk edebiyatında da ağıtlar olmakla birlikte ağıtlar âşık tarzı Türk edebiyatına aittir
    Doğal afetler, ölüm, hastalık vb çaresizlikler karşısında korku, heyecan, üzüntü, isyan gibi duyguları ifade eden ezgili ürünlerdir
    Ağıt söyleme işine ağıt yakma, ağıt söyleyenlere ise ağıtçı denilmektedir
    Koşma nazım şekliyle söylendiğine göre dörtlüklerden oluşur
    Kafiye şeması koşmadaki gibidir

    D TEKKE EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ


    Dinî-Tasavvufî Türk edebiyatına Tekke edebiyatı da denir

    Tekke Edebiyatı nazım türleri şunlardır:

    1 İlâhî


    Allah aşkını konu edinen, Tanrıyı övmek, ona yalvarmak için yazılan/söylenen şiirlerdir
    Özel bir ezgiyle okunur
    İlâhîler tarikatlere göre türlü adlar alır: Mevlevîlerde âyin, Bektaşîlerde nefes, Alevilerde deme (deyiş, deme), diğer tarikatlerde de cumhur yada ilâhî denir
    Deme, Alevî ve Kızılbaş şairlerine aittir Bestelenir 8’li kalıpla söylenir
    İlâhîleriyle en çok Yunus Emre (XIII yy) ünlenmiştir
    İlâhî, yedili, sekizli ve on birli hece ölçüsüyle yazılır
    Dörtlük sayısı 3-7 arasındadır
    Kafiye düzeni koşmaya benzer: abab cccb dddb İlk dörtlüğün uyak düzeni xbxb ya da aaab şeklinde de olabilir

    2 Nefes


    Bektaşî şairlerinin yazdıkları tasavvufî şiirlerdir
    Nefeslerde genellikle tasavvuftaki vahdet-i vücut (varlığı birliği) kavramı anlatılır Bunun yanı sıra Hz Muhammet ve Hz: Ali için övgüler de söylenir
    Nefeslerde kalenderane ve alaycı bir üslûp göze çarpar
    Edebiyatımızda Pir Sultan Abdal nefesleriyle ünlüdür

    3 Nutuk


    Tekke önderlerinin tarikate yeni giren dervişlere tarikatin ilkelerini öğretmek macıyla söyledikleri didaktik şiirlerdir

    4 Devriye


    İlâhîye benzer Ezelden beri var olan insan ruhunun Allah’tan gelip tekrar Allah’a dönmesi düşüncesini işleyen şiirlerdir

    5 Şathiye (Şathiyat-ı Sofiyane)


    Dinin ilkelerinden, inançlardan teklifsizce ve alaycı bir dille söz ediyormuş gibi söylenen şiirlerdir
    Görünüşte saçma sanılan bu şiirler aslında toplumun ve insanların eleştirisini yapmakta ve tasavvuf kavramlarını anlatmaktadır
    Bunlara genellikle Bektaşî şairlerinde rastlanır

    DİVAN ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ ve TÜRLERİ


    Divan şiiri nazım şekil ve türleri -şarkı ve tuyuğ hariç- Arap ve Fars edebiyatlarından alınmıştır

    Genellikle beyit ve dörtlük, nazım birimi olarak kullanılmıştır

    A NAZIM BİÇİMLERİ



    Mısra


    Ø Sözlük anlamı “çift kanatlı bir kapının kanatlarının her biri”dir
    Ø Şiirdeki anlamı, “ölçülü ve anlamlı, bir satırlık nazım parçası”dır
    Ø Divan şiirinde bir şiire bağlı olmayan, başlı balına bir anlamı olan mısralara “azade mısra” denir
    Ø Vecize düzeyine yükselmiş mısralara “mısra-ı berceste” denir

    Hâlini bilmez perişanın perişan olmayan (Ahmet Paşa)
    O mahiler ki derya içredir deryayı bilmezler (Hayalî)

    Beyit


    Ø Sözlük anlamı “ev”dir
    Ø Aynı ölçüde ve anlamca birbirine bağlı iki dizeden oluşan nazım birimidir
    Ø Divan edebiyatında öncelikle kullanılır
    Ø Beyit nazım birimiyle yazılan şiirlerde her beyit başlı başına anlam bütünlüğü arz eder
    Ø Beyitte dizeler birbiriyle kafiyeli olabildiği gibi kafiyesiz de olabilir Bu, beytin, şiirin neresinde kullanıldığına ve kullanıldığı şiirin türüne göre değişir

    Bu şehr-i Sitanbul ki bî-misl ü bahadır
    Bir sengine yek-pare Acem mülkü fedadır (Nedim)

    O gül-endam bir al şala bürünsün yürüsün
    Ucu gönlüm gibi ardınca sürünsün yürüsün (Enderunlu Vasıf)

    I BEYİTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ


    1 Gazel


    Ø Sözlük anlamı “kadınlarla âşıkane sohbet etmek”tir
    Ø Divan şiirinde en çok kullanılan nazım şeklidir
    Ø Aşk, sevgi, güzellik ve içki konularını işleyen şiirlerdir Lirik bir nazım biçimidir
    Ø Konularına göre adlandırılırlar: âşıkâne (garamî, lirik; Fuzulî), rindâne (Bâkî), şûhâne (Nedimâne; Nedim), hikemî (Nâbî)
    Ø Beyitlerle yazılır Beyit sayısı 5-15 arasındadır (tek sayılar)
    Ø Beyitler arasında genellikle konu bütünlüğü olmaz Ama beyitler arasında anlam bakımından bir uyum olmalıdır Bunu kafiye ve redif sağlar
    Ø Gazelde bütün beyitler aynı konuyu işliyorsa bu tür gazellere “yek-ahenk” denir; bütün beyitler aynı söyleyiş güzelliğindeyse bu tür gazellere de “yek-avaz” denir
    Ø İlk beytine “matla” (doğuş yeri) denir Son beytine “makta” (kesme yeri, sonuç) denir Şairin mahlâsını söylediği beyte (genellikle son beyit) “mahlâs beyti” denir Gazelin en güzel beytine de “beytül-gazel” ya da “şah beyit” denir
    Ø Kafiye düzeni: aa xa xa xa xa xa
    Ø Divan edebiyatında Fuzuli, Baki, Nedim, Necati, Taşlıcalı Yahya, Naili ve Şeyh Galip önemli gazel şairleridir

    2 Kaside


    Ø Kelime anlamı “kastetmek, yönelmek”tir Terim anlamı, “belli bir amaçla yazılmış manzume”dir
    Ø Arap edebiyatından alınmıştır
    Ø Beyitlerle yazılır
    Ø Bölümlerden oluşur Nesib/Teşbib (giriş), girizgâh, tegazzül, methiye, fahriye dua (Aşağıda anlatılacak)
    Ø Türk edebiyatında, din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan şiirlerdir
    Ø Beyit sayısı genellikle 33-99 arasındadır Ama daha az veya çok da olabilir
    Ø Kafiyelenişi gazeldeki gibidir: aa xa xa xa xa xa
    Ø Türüne, giriş bölümünün konusuna veya redifine göre isimlendirilebilir Rediflerine göre: Su Kasidesi (Fuzulî), Güneş Kasidesi (Ahmet Paşa) Konularına göre tevhit, münacat, naat, methiye olmak üzere türlere ayrılabilir (Nazım türleri başlığı altında anlatılacak)
    Ø İlk beytine matla; son beytine makta; en güzel beytine beytülkasid; mahlâs beytine de tac beyit denir
    Ø Nefi, kasideleriyle meşhurdur

    Kasidenin Bölümleri


    a Nesib (teşbib)


    Ø Kasidenin giriş bölümüdür
    Ø Şiir yönünden en ağır basan bölümdür
    Ø Bir tabiat tasvirinin yapıldığı veya sevgilinin güzelliklerinin anlatıldığı bölümdür
    Ø Bu bölümün konuları bahar, kış, yaz, Ramazan, bayram, nevruz, hamam, gül, sünbül, güneş, söz ustalığı, kalem, gece, savaş, at veya bir güzel olabilirKasideler bu bölümde ele alınan konuya göre adlandırılır

    b Girizgâh (giriz)


    Ø Asıl konuya giriş yapmak üzere düzenlenmiş en fazla iki beyitlik bölümdür

    c Medhiye


    Ø Kasidenin sunulduğu kişinin, yani padişahın veya bir devlet büyüğünün övüldüğü bölümdür
    Ø Bu bölümde abartılı ve sanatlı bir övgü vardır

    d Tegazzül


    Ø Şairin, genellikle medhiyeden sonra bir gazel söylediği bölümdür Her kasidede bulunmaz

    e Fahriye


    Ø Şairin kendini övdüğü bölümdür Burada da şair abartılı bir ifade kullanır

    f Dua


    Ø Şairin, kendisi ve övdüğü kişi için Allah’tan yardım dilediği bölümdür Bu bölümde şairin mahlâsı geçer ve bu mahlâs beytine “taç beyit” ya da “şah beyit” denir

    Ø Kasidenin en güzel beytine beytü’l-kasid denir

    3 Mesnevi


    Ø Kelime anlamı “ikili, ikişer ikişer”dir
    Ø İran edebiyatından alınmıştır İran edebiyatında Firdevsî’nin Şehname’si ünlüdür
    Ø Klâsik halk hikâyeleri, destanî konular, aşk hikâyeleri, savaşlar, dinî ve felsefî konuları işlenir
    Ø Konu ne olursa olsun olaylar masal havası içinde anlatılır
    Ø Konularına göre sınıflandırılırlar: aşk, din ve tasavvuf, ahlâk ve öğreticilik, savaş ve kahramanlık, şehir ve güzelleri, mizah
    Ø İran edebiyatından alınmış nazım şeklidir
    Ø Divan edebiyatının en uzun nazım şeklidir (beyit sayısı sınırsızdır) 20-25 bine kadar çıkabilir
    Ø Mesnevi de bölümlerden oluşur: Önsöz, tevhit, münacat, naat, miraciye, 4 halife için övgü, eserin sunulduğu kişiye övgü, yazış sebebi, asıl konu, sonsöz
    Ø Mesnevide her beyit kendi içinde kafiyelidir: aa bb cc dd ee
    Ø Divan şiirinde beş mesneviden oluşan eserler grubuna (bugünkü anlamıyla setine) “hamse” denir
    Ø Mevlânâ, Fuzulî, Şeyhî, Nabî ve Şeyh Galip (Hüsn ü Aşk) önemli hamse şairlerimizdir
    Ø Bizde Leylâ vü Mecnun (aşk; Fuzulî), Hüsrev ü Şirin, Harname (hiciv; Şeyhî), Yusuf ü Züleyha, İskendername (tarihî, destanî; Ahmedî),

    4 Kıta


    Ø İki beyitten oluşur
    Ø Kelime anlamı “parça, bölük, cüz”dür
    Ø Terim anlamı “kafiye düzeni ‘xaxa’ şeklinde olan nazım biçimi”dir
    Ø Dörtlük de denir
    Ø Değişik konularda yazılır: önemli bir düşünce, hikmet, nükte, yergi
    Ø Mahlâs bulunmaz

    5 Müstezat


    Ø Kelime anlamı “artmış, çoğalmış”tır
    Ø Gazelin özel biçimidir
    Ø Uzun dizelere kısa bir dize ekleyerek yazılır İki kısa dize de eklenebilir Matla beyti yoktur
    Ø Uzun mısralara eklenen kısa mısralara ziyade denir
    Ø Konu bakımından gazelden farkı yoktur
    Ø Uzun mısraların ölçüsü “mefûlü / mefâîlü / mefâîlü / feûlün”, kısa mısraların ölçüsü “mefûlü / feûlün”dür
    Ø Kafiye düzeni farklı farklıdır:
    a(a) a(a) – b(b) a(a) – c(c) a(a) – d(d) a(a) -
    a(b) a(b) – c(c) a(b) – d(d) a(b) – e(e) a(b) -
    a(b) a(a) – x(x) a(b) – x(x) a(b) – x(x) a(b) -
    Ø Diğer özellikleri gazelle aynıdır

    II BENTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ



    A TEK DÖRTLÜKLER



    1 Rubai


    Ø İran edebiyatından geçmiş bir nazım biçimidir
    Ø Tek dörtlükten oluşur
    Ø Kafiye şeması: “aaxa” şeklinededir
    Ø Kendine özgü aruz ölçüleriyle yazılır Bu kalıplar “mef û lü” ile başlar, “fa’ul” ya da “fa” ile biter
    Ø Rubailerde şair, dünya görüşünü, felsefesini, tasavvufi düşüncesini, maddi ve manevi aşkını özlü bir biçimde işler
    Ø Az sözle çok şey söylemek esastır
    Ø İran edebiyatında Ömer Hayyam; edebiyatımızda ise Mevlânâ, Nabi, Nedim, Yahya Kemal ve Arif Nihat Asya önemli rubai şairleridir

    2 Tuyuğ (tuyuk)


    Türklerin yaratıp Divan şiirine kazandırdığı nazım şeklidir Maninin karşılığı sayılabilir
    Tek dörtlükten oluşur
    Kafiyelenişi rubaiyle aynıdır aaxa
    Manide olduğu gibi cinaslı uyak kullanılır
    Halk şiirinde 11’li kalıpla söylenen mani biçimindeki şiirlere de tuyuğ denir
    Aruzun yalnız “fâilâtün fâilâtün fâilün” kalıbıyla yazılır
    Rubaide işlenen konular tuyuğda da işlenir
    Edebiyatımızda Kadı Burhaneddin, Nesimi ve Ali Şir Nevai önemli tuyuğ şairleridir aaba

    B MUSAMMATLAR


    Musammatlar dört ya da daha fazla mısralı bentlerden oluşan şiirlerdir

    a DÖRTLÜLER



    1 Murabba


    Bent denilen dört mısralık bölümlerden meydana gelen bir nazım şeklidir
    En az üç en fazla yedi bentten oluşur
    Aruzun her ölçüsüyle yazılabilir
    Her konu işlenebilir Özellikle felsefî konular ve aşk
    aaaa bbba ccca ya da bbba ccca ddda
    Bazen dördüncü mısralar nakarat olabilir
    Nedim, Fuzuli

    2 Şarkı


    Türklerin Divan edebiyatına kattığı nazım şeklidir
    Aşk ve güzellik konularını işler
    Bestelenmek üzere yazılmış şiirlerdir
    Bu yüzden bent sayısı azdır
    Konu genellikle aşk, sevgi, sevgili, içki ve eğlencedir
    Kafiye düzeni murabbaa benzer Ama farklı da olabilir:
    aaaa bbba ccca
    ccca ddda eeea
    aaxa bbba ccca ddda
    aanaan bbban cccan
    aaxan bbban cccan dddan
    Nedim bu nazım şeklinin en önemli şairidirEnderunlu Vasıf ve End Fazıl da şarkı yazmışlardır Yahya Kemal’in de şarkıları vardır

    3 Terbi


    Kelime anlamı “dörtleme, dörtlü duruma getirme”dir
    Bir gazelin beyitlerinin üstüne başka bir şair tarafından aynı ölçü ve uyakta ikişer dize eklenerek yazılan murabbaa denir
    Kafiye şeması: (aa)aa (bb)ba (cc)ca (dd)da (ee)ea

    b BEŞLİLER


    1 MUHAMMES


    Her bendi beş dizeden oluşan nazım biçimidir
    Her konuda yazılabilir
    Aruzun her kalıbıyla yazılır
    Bu biçimde şarkılar da yazılabilir
    Kafiye şeması:
    aaaanan bbbanan cccanan dddanan
    aaaaaan bbbban ccccan ddddan
    bbbaa cccaa dddaa eeeaa
    aaaaa bbbba cccca dddda

    2 TARDİYE


    Muhammesin özel bir biçimidir
    Sadece “mefûlü mefâilün faûlün” kalıbıyla yazılır
    bbbba cccca dddda eeeea
    Şeyh Galip, Hüsn ü Aşk’ta kullanmıştır

    3 Tahmis


    Kelime anlamı “beşleme, beşli hâle getirme”dir
    Bir şairin gazelinin beyitlerinin üstüne aynı ölçü ve kafiyede üçer mısra ilâve edilerek yazılmış muhammese denir
    Kafiye düzeni (aaa)aa (bbb)ba

    4 TAŞTİR


    Tahmisin başka bir biçimidir
    a(aaa)a b(bbb)a c(ccc)a

    c ALTILILAR


    1 MÜSEDDES


    Bentleri altı dize olan nazım biçimidir çeşitli konularda yazılır
    aaaaaa bbbbba ccccca ddddda
    aaaaaa bbbbcc ddddee ffffgg
    bbbbca ddddca eeeeca ffffca
    aaaaanan bbbbanan ccccanan

    2 TESDİS


    Tahmis gibidir
    (aaaa)aa (bbbb)ba (cccc)ca (dddd)da

    d MÜSEBBA


    Bentleri yedi dizelidir

    e MÜSEMMEN


    Bentleri sekiz dizelidir
    aaaaaaaa bbbbbbba cccccccca
    aaaaaabb cccccccdd

    f MÜTESSA


    Bentleri 9 dizelidir

    g MUAŞŞER


    Bentleri 10 dizelidir

    h Terkib-i Bend


    Bentlerle kurulan uzun bir nazım biçimidir
    Yaşamdan, talihten şikayet; felsefi düşünceler, dini, tasavvufi konular ve toplumsal yergilerin işlendiği şiirlerdir
    En az beş en fazla on bentten oluşur
    Her bent de beş ila on beyitten oluşur
    Bentlerin kafiye düzeni gazele benzer
    Her bendin (terkib-hane, kıta) sonunda vasıta beyti denen bir beyit vardır
    Her bendin sonunda farklı vasıta beyitleri kullanılır Bunlar bentlerden ayrı olarak kendi aralarında uyaklanır
    Bentlerin kafiyelenişi gazeldeki gibidir
    aa xa xa xa xa xa bb cc xc xc xc xc xc dd
    (aa aa aa aa aa aa bb cc cc cc cc cc cc dd)
    Edebiyatımızda Bağdatlı Ruhi ve Ziya Paşa bu türün iki önemli şairidir İkisi de toplumsal konularda yazmıştır

    i Terci-i Bend


    Biçim ve uyak bakımından terkib-i bende benzer
    Farklardan biri vasıta beyitlerinin her bendin sonunda aynen tekrarlanışıdır
    Konu bakımından da fark vardır: Genellikle Tanrı’nın gücü, evrenin sonsuzluğu, doğanın ve yaşamın karşıtlıkları işlenir
    Ziya Paşa

    B NAZIM TÜRLERİ



    1 Tevhid


    Allah’ın birliğini ve yüceliğini konu edinen ve kaside nazım biçimiyle yazılan şiirlerdir Tevhit ve münacat divanlarda en başta yer alır En tanınmış tevhit Nabi’nindir

    2 Münacat


    Allah’a yalvarıp yakarılan ve ondan af dilenen şiirlerdir Genellikle kaside nazım şekliyle yazılırlar Tevhit ve münacat divanlarda en başta yer alır

    3 Naat


    Hz Muhammed’ı öven ve kaside şekliyle yazılan şiirlerdir Hz Muhammed’in türlü vasıfları ve mucizeleri anlatılır En tanınmış naat Fuzuli’nin Su Kasidesi’dir

    4 Mersiye


    Ölen kişilerin ardından söylenen yas şiirleridir İslamiyet öncesi edebiyattaki adı sagu, halk edebiyatındaki adı ise ağıt’tırGenellikle terkib-i bend ve kaside nazım şekliyle yazılır

    5 Medhiye


    Ünlü bir kişiyi övmek için kaside şekliyle yazılan şiirlerdir Ya padişah, vezir, şeyhülislâm gibi yaşayan devlet büyüklerine ya da 4 halife ve başka din-tarikat ulularına yazılır 4 halife için yazılanlara “medh-i çehar-yar-ı güzin” denir Medhiyelerde ve hicviyelerde abartılı bir üslûp vardır

    6 Hicviye


    Herhangi bir kişiyi ya da düşünceyi yermek amacıyla kaside veya kıta nazım biçimleriyle yazılan şiirlerdir Halk edebiyatındaki adı “taşlama”, yeni şiirimizdeki adı “yergi”, batı edebiyatındaki adı ise “satirik şiir”dir Medhiyelerde ve hicviyelerde abartılı bir üslûp vardır En ünlü hicviye şairi Nefi’dir

    7 Fahriye


    Şairin kendisini övdüğü kıta veya kasidelere fahriye denir Genellikle kasideler içinde bir bölümdür Fahriyede de sanatlı bir üslûp kullanılır Bu alanda da Nefi meşhurdur

    YENİ TÜRK ŞİİRİ NAZIM BİÇİM ve TÜRLERİ


    A NAZIM BİÇİMLERİ


    I DÜZENLİ NAZIM BİÇİMLERİ


    1 Terza-rima


    Servet-ı Fünun şairleri tarafından batıdan alınarak edebiyatımıza kazandırılmış nazım biçimidir
    Üç dizeli bentlerden oluşur, son bent tek dizeden meydana gelir
    Kafiye düzeni örüşük kafiyedir aba bcb cdc e

    2 Sone


    Servet-i Fünun döneminde Fransız edebiyatından alınmıştır
    On dört mısradan oluşur
    Özellikle lirik konular işlenir
    Kafiye şeması: abab abba ccd ede

    3 Triyole


    On mısralı bir nazım biçimidir aaaa aabb bb

    4 Balad


    14 yyda doğmuş dans şarkısıdır
    Gülünç ve acıklı olayları dile getiren şiirlerdir
    Bir çeşit manzum masaldır
    Üç uzun bir kısa bentten (sunu parçası) oluşur
    Genellikle çapraz kafiye kullanılır
    Edebiyatımızda fazla yaygın değildir

    5 Serbest Müstezat


    Müstezat’ın daha özgürce kullanılmış biçimdir Servet-ı Fünun ve Fecr-ı Ati şairlerince kullanılmıştır Serbest müstezatta nazım nesre yaklaştırılmıştır, belirli bir kafiyeleniş görülmez

    6 Mensur Şiir


    Düz yazı şiirdir Özellikle seci (düzyazıda iç kafiye) ve alliterasyonlarla (belirli ünsüzlerin tekrarı) yazılır Edebiyatımıza Halit Ziya Uşaklıgil (Mensur şiirler, Mezardan sesler) tarafından kazandırılmıştır

    7 ÇAPRAZ UYAK

    8 SARMA UYAK

    9 ÖRÜŞÜK UYAK

    10 DÜZ UYAK

    11 HALK ŞİİRİNDEN ALINAN NAZIM BİÇİMLERİ

    II SERBEST DÜZENLİ NAZIM BİÇİMLERİ



    A EŞİT DÜZENLİ BİÇİMLER


    1 ÜÇLÜLER


    Üçlük: Üç mısradan meydana gelen mazım birimidir Bu birim Batı etkisindeki Türk edebiyatı nazım biçimlerinde kullanılır

    2 DÖRTLÜLER


    Dörtlük: Dört mısralık nazım birimidir Daha çok Halk edebiyatı ürünlerinde kullanılan bir nazım birimidir

    3 BEŞLİLER

    4 ALTILILAR

    5 YEDİLİLER

    6 SEKİZLİLER

    B KARIŞIK DÜZENLİ BİÇİMLER



    C SERBEST NAZIM


    Genel anlamda ölçü ve uyak kurallarına bağlı olmayan şiirdir Serbest şiir Türk edebiyatına Servet-i Fünun döneminde Batı edebiyatından alınarak yeni Türk şiirine uygulanmış bir biçimdir
    Serbest şiirde dizelerin uzunluk kısalıkları, uyak, redif, uyak düzeni, nazım birimi gibi nazmın bağlayıcı unsurları önemsenmez Hatta bu unsurlardan mümkün olduğunca kaçılır Ama tamamen kafiyesiz ve redifsizdir de diyemeyiz
    Serbest şiirde bu şekil serbestliğinin yanı sıra içerik bakımından da bir serbestlik vardır Nazmın belli kalıplarına uyularak yazılan/söylenen şiirlerde konularda belli ve sınırlıdır Serbest şiirde ise konular sınırsızdır
    Bunların yanında serbest şiirin okuyucusu da serbesttir Her şiir sever aynı şiiri aynı şekilde değerlendirmez Kimisinin hoşlandığı şiirden kimileri hoşlanmaz Ama nazımda (Divan şiiri, Türk halk şiiri, Âşık tarzı Türk şiiri) beğeni ve takdir bakımından çoğunlukla bir ortaklık vardır
     

Bu Sayfayı Paylaş