Hukuka Uygunluk Nedenleri

'Hukuk' forumunda NeslisH tarafından 31 Aralık 2008 tarihinde açılan konu

  1. NeslisH

    NeslisH Özel Üye

    Sponsorlu Bağlantılar
    Hukuka Uygunluk Nedenleri konusu 1. Genel olarak

    Toplumsal hayat sanılandan çok karmaşıktır. Toplumda çıkar çatışmaları ve irade uyuşmazlıklarını düzenleme, çoğu kez yasaklanan veya emredilen bir davranışa belli koşullarda izin verilmesi ile sağlanmaktadır. Hukuk düzeni, kimi zaman, yasaklanan bir davranışın, belli bazı koşullar oluştuğunda, yapılmasına izin verilmektedir.
    Gerçekten, ceza hukuku düzeni, bir yandan bazı beşeri davranışların yapılmasını veya
    yapılmamasını emreden veya yasaklayan normlardan oluşurken, öte yandan belli bazı koşullarda o davranışların yapılmasına veya yapılmamasına izin veren normlardan oluşmaktadır. Böyle olunca, hukukun yasaklanan veya emredilen bir davranışın belli bazı koşullarda yapılmasına veya yapılmamasına aynı değerdeki diğer bir hükmü ile izin vermesinden veya o fiili emretmesinden ötürü, yasaklanan veya emredilen davranışın yapılması, hukukî her hangi bir değer veya menfaatin ihlali sayılmamakta, dolayısıyla fiil her hangi bir suça vücut vermemektedir.
    Toplumsal hayatın karmaşıklığından kaynaklanan bu durumlarda, fiille hukuk düzeni arasında bir çatışmanın olmamasının, fiilin hukuka uygun sayılmasının, dolayısıyla bir suça vücut vermemesinin nedeni, genelde ya hukuki menfaatin yokluğu, ya hukuki menfaatin üstünlüğü ya da hukuki menfaatin eşitliği esasına dayandırılmaktadır. Gerçekten, mağdurun rızası söz konusu olduğunda, rızanın geçerli olması kaydıyla, ortada hukuken korunacak bir değer veya menfaat bulunmamaktadır. Bunun dışındaki durumlarda, hukuki değerler veya menfaatler arasında zorunlu olarak ortaya çıkan bir çatışma ile karşı karşıya bulunulduğu gözlenmektedir. Kanunun emrinin veya yetkili merciinin emrinin yerine getirilmesinde ve meşru savunmada fiilin hukuka uygun bulunmasının, dolayısıyla suç sayılmamasının nedeni, bu halde korunan değer veya menfaatin, çatışma içinde bulunan değer veya menfaate göre daha üstün sayılmasıdır. Zaruret halinde ise, fiilin hukuka uygun görülmesinin, dolayısıyla suç sayılmamasın nedeni, bu halde çatışan değer veya menfaatlerin karşılıklı olarak eşit görülmesidir. Kısacası, esasen suç sayılan bir fiil, hukuka uygunluk hallerinde işlendiğinde, ortada toplum bakımından cezalandırılması gereken bir zarar bulunmadığından artık suç da sayılmamaktadır
    Doktrinde fiilin hukuka uygun sayılmasının, yani suç sayılmamasının hukuk düzenindeki etkileri de tartışılmaktadır. Kimi, fiilin hukuka uygun sayılmasının, yani meşru olmasının etkilerinin, ayırımsız tüm hukuk düzeni bakımından etkili olduğunu, yani hukuka uygun olduğu için ceza hukukunda suç sayılmayan bir fiilin, ör., özel hukukta da hukuka uygun olduğunu, dolayısıyla bir haksız fiil oluşturmadığını kabul etmektedir. Buna karşılık, kimi, hukuka uygunluk hallerinde işlenen fiilin etkisinin sadece ceza hukukunda söz konusu olduğunu ama, ceza hukuku dışında, ör. özel hukukta, fiilin hukuka aykırılık niteliğini koruduğunu, dolayısıyla haksız fiil olma niteliğinin devam ettiğini düşünmektedir. Ceza Kanununa baktığımızda kanun koyucunun bu konuda kafasının karışık olduğu görülmektedir. Hukuka uygunluk nedenleri koyan hükümler, hem kanun tekniği bakımından eksiklikler arz etmektedirler, hem de sonradan yazıldığı ileri sürülen kendi gerekçeleriyle çelişmektedirler. Gerçekten, gerekçelerde, bilinçli olarak uygulama göz ardı edilmiş, ayrıca doktrinde yer etmiş bulunan bize uygun genel anlayışlar yansıtılmaktan kaçınılmış, maalesef esinlenildiği iddia edilen Alman Ceza Kanununa egemen olan düşüncelerin anlaşılması, kavranması ve doğru aktarılması becerisi de gösterilememiştir. Böyle olunca, ceza hukuku düzeninin hukuk düzeni içindeki yerinden, hukuk düzeninin genel sisteminden ve ceza kanununun sistematik yorumundan hareket edersek, kanunun emrinin yerine getirilmesi, yetkili merciiden verilen emrin yerine getirilmesi, mağdurun rızası ve meşru savunmanın katıksız birer hukuka uygunluk nedeni oldukları görülür. Zaruret haine gelince, Kanun, zaruretin çok çeşitli tezahürlerini, bir hukuka uygunluk nedeni olan zaruret hali ile karıştırmış, esinlendiği Alman Ceza hukukundaki çeşitliliği kavrama becerisini gösterememiş, dolayısıyla bu hali kusurluluğu kaldıran bir neden olarak görmek istemiştir. Oysa Alman Ceza Hukukunda, tehlikeden kurtarılacak olan değer, zarara uğratılan değere üstünse veya en azından ona eşitse, bu halde, esasen suç oluşturan fiilin kusurlu olmadığı değil, hukuka uygun olduğu kabul edilmektedir. Madem Alman Ceza Kanunundan esinlenmiştir, Kanun, zaruret halinde, çatışma konumunda bulunan değer veya menfaatten, tehlikeye konmuş olan değer veya menfaatin zarara uğratılan değer veya menfaatin üstün veya en azından ona eşit olmasını istemiştir. Böyle olunca, belirtilen kayıtlar içinde, zaruret halinin bir hukuka uygunluk nedeni olduğunu kabul etmek, kanunun amacına ( ratio legis ) en uygun yorum olacaktır
    Hukuka uygunluk nedenleri, suçun unsurlarının üçlü ayırımından yana olanlarda, genelde suçun fiilden veya maddi unsurdan sonra gelen bir unsurunu oluşturduğu; oysa ikili ayırımdan yana olanlarda, fiilin “ menfi şartını“oluşturduğu, yani fiilin suçun olması için olmaması gereken bir şey olduğu kabul edilmektedir. İster öyle isterse böyle düşünülsün, hukuka uygunluk nedenleri, var olduklarında, failin onu bilip bilmemesinden tamamen bağımsız olarak, fiili suç olmaktan çıkaran objektif / nesnel nedenlerdir. Bu nedenler olduğunda, fiil ta başından itibaren suç olmaz.
    Hukuka uygunluk nedenleri üzerinde hataya düşüldüğünde, hatadan failin yararlanacağı kabul edilmektedir. Gerçekten, fail, aslında olmayan bir hukuka uygunluk nedenini, ör. meşru savunma, var sayarak hareket etmişse, varlığı konusunda hataya düşmüş olduğu bu hukuka uygunluk nedeninden yararlanacaktır. Kanun, hukuka uygunluk nedenlerini her halde fiilin menfi şartı olarak görmüş olduğundan, hukuka uygunluk nedeni üzerindeki hatayı, fiili hata olarak değerlendirmiş ve dolayısıyla hukuka uygunluk nedenleri üzerinde hataya düşme halini, kusurluluğu kaldıran bir neden olarak görmüştür ( m. 30 / 3 ). Eğer hukuka uygunluk nedenleri suçu ortadan kaldıran objektif / nesnel nedenlerse, Kanunun bu düzenlemesinin çelişkili olduğunu söylemek yanlış olmaz.
    Hukuka uygunluk nedenleri, ne mazeret nedenleri de denen kusurluluğu kaldıran nedenlerle, ne de cezalandırılabilme şartıyla karıştırılmalıdır. İster suçun bir unsuru, isterse fiilin menfi şartı sayılsın, hukuka uygunluk nedenleri, araştırılmaları kuramsal olarak kusurluluğa takaddüm eden nedenlerdir. Fiil hukuka uygunsa, artık suç da olmadığından, elbette o fiilin kusurlu olup olmadığına bakılamayacaktır. Böyle olunca, hukuka aykırılığı kaldıran nedenlerinin kusurluluğu kaldıran nedenlerle hiçbir benzerliği ve ilişkisi bulunmamaktadır. Cezalandırılabilme şartı, diğer iki kategori nedenden farklı olarak, suç ortaya çıktıktan, oluştuktan sonra söz konusu olan, sadece belli koşullarda Devletin ceza verme hakkından vazgeçmesini ifade eden nedenlerdir.
    Kanun, aralarında hukuksal ve mantıksal bir bağıntı olmamasına rağmen, İkinci Kısım, İkinci Bölüm “Ceza Sorumluluğunu Kaldıran ve Azaltan Nedenler“ başlığı altında ve 30 / 3. maddesinde, aynı sözleri tekrar ederek, kavramsal hiç bir değeri olmayan, kanun tekniğine aykırı, toptancı bir düzenlemeye gitmiştir. Bu tür benzer bir düzenlemenin, başka bir kanunda da yer almış olması, ör., İCK. m. 59 ) kuşkusuz yanlışı doğru yapmaz (Mantovani, 221 ).
    Hukuka uygunluk nedenleri genel hukuka uygunluk nedenleri, özel hukuka uygunluk nedenleri olarak da ayrılmaktadırlar. Genel hukuka uygunluk nedenleri, Kanunun 24, 25, 26. maddelerinde öngörülmüş olan nedenlerdir. Bunlar bünyesine uygun olmak kaydı ile her suç bakımından söz konusu olabilen nedenlerdir. Özel hukuka uygunluk nedenleri, ör., savunma dokunulmazlığı ( CK. m. 128 ), milletvekili sorumsuzluk ( An. m. 83 ) , vs., nitelikleri tartışmalı olmakla birlikte, sadece bazı suçlar veya bazı durumlar için öngörülmüş bulunan hukuka uygunluk nedenleridir.


    2. Kanun emrinin yerine getirilmesi
    Kanun emrini yerine getirme, kamu görelisinin ( CK. m. 6 / 1-c ) görevidir. Herhalde, burada, kamu görevlisi deyince, Yargıtay içtihatlarına da uygun olarak, kamu hizmeti gören kimseyi değil ama, kamu erkini kullanan kişiyi, yani eskiden olduğu gibi “ memuru “ anlamak gerekmektedir.
    Kanun, 24 / 1. maddede, “ Kanun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmez “ demektedir. Örneğin, savaşta adam öldüren asker, ölüm cezasını yerine getiren cellat, başkasının onuruna dokunan beyanda bulunan tanık, zanlıyı yakalayan, tutan veya kanunun emrine uyarak ( PVSK., m. 16, Ek. m. 5 ) silah kullanan kolluk görevlisi, vs., kanunun hükmünü yerine getirmektedirler, dolayısıyla fiilleri hukuka uygundur, öyleyse bir suç oluşturmamaktadırlar.
    Kanunun hükmünü yerine getirmenin hukuka uygun sayılabilmesi için, hükmü yerine getiren kimsenin o hükmün muhatabı olması gerekmektedir, çünkü hiç kimse, kendisine kanunda tanınmamış olan bir yetkiyi kullanamaz.
    Kanun hükmünden ne anlaşılması gerektiği de tartışılabilir. Kuşkusuz hüküm dar yorumlandığında, kanun hükmü ifadesinden, sadece Anayasanın “ Kanun “ olarak nitelendirdiği yasama işlemleri anlaşılacaktır. Ancak, kanun hükmünden, genelde kanun yanında, idarenin düzenleyici işlemlerinden olan Tüzük ve Yönetmelik de anlaşılmaktadır. Böyle olunca, tüzük ve yönetmelik hükümlerine uymak da kanun hükmünü yerine getirmek sayılacaktır. Burada, Genelge, tartışma yaratmaktadır. Gerçekten, genelge yetkili merciden verilen bir emir mi, yoksa tüzük ve yönetmelik gibi, kanun hükmü mü sayılacaktır. Bunun bilinmesi gerekmektedir, çünkü “ konusu suç teşkil eden emir “ yerine getirilemez ( m.24 / 3 ).
    Gerekçede kanun hükmünü yerine getirmek konusunda hiçbir açıklama bulunmamaktadır. Kanun koyucu bilinmeyeni bilinir saymıştır. Hem hukuka uygunluk nedenleri kural olarak geniş yorumlandığından, hem de emirden farklı olarak genel ve soyut bir hukuk kuralı olduğundan, genelgenin kanun hükmü kavramı içinde olduğunu düşünüyoruz.
    Yabancı ülke mevzuatı kanun hükmü içinde değildir. Kanunun 19. maddesi hükmü ile 24 / 1. hükmü arasında bu bağlamda her hangi bir bağıntı bulunmamaktadır. Ancak, Türkiyenin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler söz konusu olduğunda, bunlar, Anayasa ( m. 95 ) imkan verdiği ölçüde, kanun hükmünde sayılacaktır.

    3.Yetkili merciin emrinin yerine getirilmesi
    Yürütme erkinin esası emirdir. Emirsiz bir yürütme erkinin tasavvuru mümkün değildir. Emir amirin memura yönelttiği bir irade açıklamasıdır. Emri alan memurun emri yerine getirmesi zorunludur. Aksi davranış suç olur ( CK. m. 257 / 2 ). Kanunun suç saydığı bir fiilin işlenmesi emrin konusu olamaz ( An. m. 137 ). Tabii, emrin hukuka uygun olması kuraldır. Bununla birlikte, amirin emiri hukuka aykırı olduğunda, memur emri yerine getirmekten sorumlu tutulmamaktadır.
    Bu bağlamda olmak üzere, Kanun, yetkili bir merciden verilip, yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan bir emri uygulayan sorumlu olmaz ( 24 / 2 ) diyerek, memur lehine bir hukuka uygunluk nedeni yaratmıştır. Amir de kamu görevlisi olduğundan, burada geneli ifade eden “ kamu görevlisi “ terimini değil, daha çok anlaşılır olmak için, genelde özeli ifade eden “amir” ve “memur” terimlerini kullanmanın daha doğru olacağı kanaatindeyiz.
    Kanun metni dışında kalmakla ve bağlayıcı olmamakla birlikte, herhangi bir karışıklığa yer vermemek için, madde gerekçesinin temel yanlış içerdiğini belirtmek gerekmektedir. Gerekçe, amirin emrinin bir hukuka uygunluk nedeni olmadığını, “ yerine getirme zorunluluğu esasen hukuka aykırı olan emri hukuka uygun hale getirmez” düşüncesiyle, bir “sorumsuzluk nedeni” olduğunu ileri sürmektedir. Bir kere ceza hukukunda, daha özel olarak suç genel teorisinde “sorumsuzluk nedenleri “ adında suçu veya cezayı ortadan kaldıran kendine özgü, kimlik kazanmış bir ceza hukuku kurumu mevcut bulunmamaktadır. Suç genel teorisinde sorumsuzluk nedenleri dendiğinde, genelde kastedilen, nedensellik bağını kesen, hukuka aykırılığı, kusurluluğu, isnat yeteneğini kaldıran ve bazı koşullarda Devletin cezalandırma hakkından vazgeçmesini ifade eden nedenlerdir. Bunlardan her biri diğerinden bağımsız, kendilerine özgü özellikleri bulunan, her biri ayrı bir kimlik olan, dolayısıyla kendilerine bağlanan hüküm ve neticeler farklılık arz eden ceza hukuku kurumlarıdır. Genel ile özel açıklanamaz kuralı doğruysa, amirin emrini, bir “sorumsuzluk nedeni “ olarak nitelendirerek, suç genel teorisi içindeki yerini, konumunu, hüküm ve neticelerini açıklamak mümkün değildir. Gerçekten, Kanunun kullandığı “Ceza Sorumluluğunu Kaldıran ve Azaltan Nedenler “ başlığı, ne mantıkta geneli, ne de suç genel teorisi de kendine özgü özel bir kavramı ifade temektedir. Böyle olunca, Kanunun kullandığı başlık, suç genel teorisinde kendisine bazı hüküm ve neticenin bağlandığı bir kavram olmamakta, sadece günlük dilde değeri olan bir “konu başlığı” olmaktadır. Öte yandan, gerekçede, amirin konusu hukuka aykırı emri verme fiili ile memurun konusu hukuka aykırı emri yerine getirme, yani memurun emre uyması fiili birbirine karıştırılmıştır. Elbette memurun emre uyma fiili hukuka aykırı emri hukuka aykırı emri hukuka uygun hale getirmez. Zaten aksini iddia etmek çok büyük bir bilgisizlik olur. Burada hukuka uygun olan kanunun koyduğu koşullara uyarak memurun emri yerine getirme fiilidir. Kanuna aykırı emri verme fiili hukuka aykırı olarak varlığını sürdürmektedir. Bu fiilden de Kimse faili olmadığı bir fiilden sorumlu tutulamayacağından, amirin bu fiilden, kuşkusuz memur değil, sadece amir sorumlu olacaktır. O halde, ortada, iddia edilenin tersine, amirin emrini “ yerine getirme zorunluluğu “ nedeniyle, esasen hukuka aykırı bir emrin hukuka uygun hale gelmesi diye bir mesele bulunmamakta, emir hukuka aykırı olarak kalmaktadır. Burada hukuka uygun olan, amirin emiri değildir, memurun emri yerine getirme fiilidir. Öyleyse “ amirin emri “ katıksız bir hukuka uygunluk nedenidir.
    Amirin emri hukuka uygunluk nedeninin şartlarına gelince, Anayasanın 137. maddesi hükmü karşısında, önce her kamu görevlisinin uymak zorunda olduğu temel kuralı, sonra da söz konusu bu hukuka uygunluk nedenin mevcut olabilmesi için emre ait uyulması zorunlu öteki kuralları incelemek gerekmektedir.
    Kanunda suç sayılan bir fiilin işlenmesi emrini kimse veremez, bu tür bir emri kimse yerine getiremez. Elbette, bu halde, hem emri veren, hem de emri yerine getiren, kendi fiilinden sorumlu olur.
    Anayasanın 2. maddesi, Türkiye Cumhuriyetinin bir “ hukuk devleti ” olduğu mutlak emrine yer vermiştir. Hukuk devleti olmanın zorunlu sonuçlarından biri, kamuda yeri ve sıfatı ne olursa olsun, hiç kimse, hiçbir adla, kanunun suç saydığı bir fiilin işlenmesi emrini verme erkine sahip bulunmamaktadır. Devletin erkleri arasında suç işleme erki yoktur. Bu tür bir erk Devlet kavramıyla çelişir. Böyle olunca, hiç kimse, Devletin hiçbir kurum ve kuruluşu ve bunları işgal eden kimseler, kendilerinde bir erk olduğu düşüncesine kapılarak, Devletin yapamadığını yapmaya kalkışamaz. Bu, demektir ki, kanunun suç saydığı bir fiilin işlenmesi isteği, hiç bir zaman hukuki bir işlem olan emrin konusu olamaz.
    Gerçekten, 2. madde hükmünün gereği olarak, Anayasa 137. maddesinde “ konusu suç olan emir hiçbir surette yerine getirilmez “ hükmüne yer vermiştir. Bu durumda, ne amir konusu suç olan bir emir verebilir, ne de memur böyle bir emri yerine getirebilir. Hukuka uygunluk denetiminin kanun tarafından yasaklanmış olduğu hallerde ( 24 / 3 ) de, konusu suç olan emir verilemez, böyle bir emir yerine getirilemez. Bu kuralın hukuk düzenimizde bir istisnası yoktur. Gerçekten, hukuka uygunluk denetiminin kanun tarafından yasaklanmış olması demek, kanunun suç işlemeye kılıf hazırlanması demek değildir. Kanunun bir hükmünde yasakladığı bir fiile, bazı koşullar altında başka bir hükmünde izin vermesini, dolayısıyla özel bir hukuka uygunluk nedeni yaratmasını, denetimini yasaklayarak kanunla kamu görevlisinin suç işlemesine kılıf hazırlanmasını birbirine karıştırmamak gerekir. İki şey birbirinden farklıdır. Bu hüküm, kanunun suç saydığı fiillerle değil, sadece bunlar dışında kalan hukuka aykırı eylem ve işlemlerle ilgili bulunmaktadır. Bu demektir ki, memur, kendisine verilen görevi gereği uygulamaya zorunlu olduğu emrin kanunun suç saydığı bir fiilin işlenmesi emri olup olmadığını koşullar ne olursa olsun her zaman denetlemek ve kanunun suç saydığı bir fiilin işlenmesi emrini kimden gelirse gelsin yerine getirmemek zorundadır.
    Emir geçerli olmalıdır
    Emir kanuna uygun bir irade açıklamasıdır. Kanunun aradığı şartları taşımayan bir irade açıklaması, emir değildir. Kimden kaynaklanırsa kaynaklansın, emir olmayan bir irade beyanı, yerine getirilmesi görev gereği zorunlu bir emir değildir. Yetkili merciinin yazı ile tekrarlanması hali hariç , geçerli olmayan bir emir yerine getirilmez, emri yerine getiren memur fiilinden sorumlu olur.
    Emir şu şartlarda geçerlidir :
    Emir yetkili merciden kaynaklanmış olmalıdır
    Emir emri vermeye yetkili merciden kaynaklanmalıdır. Emri veren mercii, yani amir kanunen o emri vermeye yetkili bir mercii, yani amir değilse, hiç kuşkusuz, böyle bir emir, görev gereği yerine getirilmesi zorunlu bir emir değildir, çünkü hukuk düzenimizde hiç kimse kanundan doğmayan bir yetkiyi kullanamaz.
    Emir vermeye yetkili olmak, ille de “ sicil amiri “ olmayı gerektirmez, yetkinin bir kanuna dayanmış olması yeterlidir. Örneğin, Cumhuriyet savcısı kolluk memurunun sicil amiri değildir. Ancak, Cumhuriyet savcısı, Ceza Muhakemesi Kanunun gereğince ( m. 164, vd. ) kolluğun amiridir ve emir verme yetkisine sahip bulunmaktadır.
    Memur amirin emir vermeye yetkili amir olup olmadığını denetlemek zorundadır. Yetkili olmayan amirin emrini yerine getiren memur hukuka uygunluk nedeninden yararlanamaz.
    Emri yerine getirilmesi görev gereği olmalıdır
    Emrin yerine getirilmesi memur bakımından kanundan kaynağını alan bir görev olmalıdır. Kaynağını kanunda bulan böyle bir görevi yoksa, emir yetkili bir merciden de verilmiş olsa, memur emri yerine getiremez. Elbette böyle olunca, görevi gereği zorunlu olmadığı halde, yetkili merciden de verilmiş olsa, emri yerine getiren memur sorumluluktan kurtulmaz. Açıkçası, memur, bu halde, amirin emrini yerine getirmek hukuka uygunluk nedeninden yararlanamaz.
    Memur hukuka uygunluk denetimi yapabilir ama yerindelik denetimi yapamaz
    Memur emrin yerindeliğini denetleyemez. Böyle bir yetkisi yoktur. Memur emri aynen uygulamakla yükümlüdür. Emrin yerindeliğinin takdiri sadece amire aittir.
    Ancak, Anayasa, memura emri hukuka uygunluk bakımdan denetleme yetkisi tanımıştır. Gerçekten, memur yetkili merciden verilen ve yerine getirilmesi görevi gereği zorunlu olan bir emri hukuka aykırı bulursa, emri yerine getirmez, aykırılığı gecikmeksizin emri verene bildirir. Bu kez, emri veren, emir ister sözlü isterse yazılı olsun, emrini bir yazıyla yenilerse, memur emri yerine getirir.
    Bu halde, memurun emri yerine getirmesi fiili esasen bir suç bile oluşturursa, fiil hukuka uygun olduğundan, kuşkusuz memur suç işlemiş olmaz. Burada emrin yapılmasından doğan sorumluluk, artık emri veren amire ait bulunmaktadır. Örneğin, hukuka aykırı gördüğü bir tutuklama müzekkeresini infaz etmeyerek durumu amirine bildiren kolluk memuru, emir yazıyla yenilediğinde, emri yerine getirmekle, yani tutuklamada bulunmakla yükümlüdür. Tutuklama müzekkerenin muhatabı kişinin hukuka aykırı surette tutuklandığı ortaya çıktığında, kolluk memurunun fiili kişiyi hürriyetinden yoksun kılma veya başka bir suça vücut vermez. Kolluk memurunun fiili hukuka uygundur. Tabii, bu halde, kişiyi hürriyetinden yoksun kılmaktan, bizzat hukuka aykırı olarak tutuklama müzekkeresi düzenleyen amir sorumludur.

    4. Meşru savunma

    4.1. Meşru savunmanın esası
    Kanun 25 / 1. maddesinde meşru savunma kurumunu düzenlemiştir. Kanunda sadece kişinin kendi lehine değil ayrıca üçüncü kişi lehine meşru savunma mümkün görüldüğünden, kurumun esası, kişinin kendini koruma içgüdüsü düşüncesi ile açıklanamaz, ancak saldırıya uğrayan hakkın diğerinden üstün olduğu düşüncesi ile açıklanabilir.
    765 sayılı Kanun meşru savunmayı bir kimsenin canına, beden bütünlüğüne ve hürriyetine kaşı yapılacak olan bir saldırıyla sınırlamış bulunduğu halde 5237 sayılı Kanun meşru savunmanın sınırını genişletmiş, bir “hakka” yapılan saldırı halinde meşru savunmayı mümkün görmüştür.
    Meşru savunmaya, kanunda, genel bir ifade olmaktan öte “ teknik “ her hangi bir değeri bulunmayan “ Ceza sorumluluğunu Kaldıran ve Azaltan Nedenler “ arasında yer verilmiş, ancak madde gerekçesinde, bu tarihi kurumun, doğru olarak bir “ hukuka uygunluk nedeni “ olduğu belirtilmiştir.
    Meşru savunmanın şartlarına gelince, bunlar, saldırıya ilişkin şartlar ve savunmaya ilişkin şartlar olarak incelenebilirler.

    4.2. Saldırıya ilişkin şartlar

    4.2.1. Ortada bir saldırı olmalıdır
    Ortada bir kişinin kendisine veya üçüncü bir kişiye karşı bir saldırı olmalıdır.
    “ Kendisi “ ve “ başkası “ terimlerinden her halde gerçek kişilerin anlaşılması gerekmektedir. Kanun tüzel kişilerin suçun mağduru olabileceğini kabul etmiş, ancak bunların, suçun faili olabileceğini kabul etmemiştir. Meşru savunmada esasen suç olan bir fiil suç sayılmamaktadır. Böyle olunca, saldırı karşında kalan kimsenin meşru savunmadan yararlanabilmesi için mutlaka suçun faili olması gerekmektedir. Kanun Tüzel kişinin suçun faili olamayacağını kabul etmiştir.
    Kuşkusuz, meşru savunmadan yararlanmak için, saldırıya uğrayan kişinin, isnat yeteneğine sahip olması gerekmez. İsnat yeteneğine sahip olmayanlar suç işleyebilirler, ancak kendilerine ceza verilmez.
    4.2.2. Saldırı bir hakka yönelmiş olmalıdır
    Saldırı bir hakka yönelmiş olmalıdır.
    Burada “ bir haktan “ maksat, belli bir hak değildir, her hangi bir haktır. Bu demektir ki, Kanun, hak konusunda her hangi bir kayıt getirmemiştir.
    Hak, hukuk kuralının, hukukça korunan bir değer veya menfaat üzerinde kişiye tanımış olduğu her çeşit tasarruf yetkisidir. Bu tasarruf yetkisi hukukça korunan maddi değerler üzerinde olabileceği gibi manevi değerler üzerinde de olur. Bundan ötürü, ör., komşusu tarafından kendi bahçesindeki ağaçtan sürekli evi gözetlenen, dolayısıyla özel hayatının gizliliği ihlal edilen kimse, saldırıyı defetmek için, ağacı kestiğinde, diğer şartlarda varsa, fiili her hangi bir suçu oluşturmayacaktır.

    4.2.3. Saldırı haksız olmalıdır
    Saldırı fiili haksız olmalıdır.
    Haklı bir davranışa karşı, ör., başkalarının huzurunda borçludan kira alacağını istemek, meşru savunma olmaz. Davranışın muhatabı haklı davranışa katlanmak zorundadır. Alacaklısının eksik bir borcu, ör., kumar borcu , zaman aşımına uğrayan alacak, vs., borçludan istemesi halinde davranışın haksız olup olmadığı düşünülebilir. Bir alacağın eksik borç olarak talep hakkı vermemesi başka bir şey, onun haksız olması başka bir şeydir. Böyle olunca, bir alacağın talep hakkı vermemesi, her zaman o alacağın haksız olduğu anlamına gelmez . Eksik borç halinde ortada bir haksızlık bulunmamaktadır.
    Haksızlıktan maksat, saldırının hukuka aykırı olmasıdır. Kanun saldırı fiilinin mutlaka bir suç olmasını istememiş, hukuka aykırı olmasını yeterli görmüştür. Hukuka aykırılık, bir özel hukuk kuralına aykırılık olabileceği gibi, bir kamu hukuku kuralına aykırılık da olabilir.

    4.2. 4. Saldırı mevcut olmalıdır
    Saldırı mevcut olmalıdır. Henüz gerçekleşmemiş bulunan veya gerçekleşmesi muhal olan bir saldırı mevcut bir saldırı değildir. Geçmiş bir saldırı da mevcut bir saldırı sayılamaz. Ancak geçmiş olmasına rağmen, tekrarı muhakkak olan bir saldırı, mevcut bir saldırıdır.
    Kanun, bu durumu, “gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak” bir saldırı biçiminde tanımlanmıştır.
    İleride, saldırının tekrarı muhakkak olmalıdır. Tekrarın sadece tahmin edilmiş olması yeterli değildir. Elbette, hakim, saldırının tekrarının muhakkak olup olmadığını her halde beşeri genel deney kurallarına ve oluşa göre belirleyecektir.

    4.3.Savunmaya ilişkin şartlar

    4.3.1. Savunma zorunlu olmalıdır
    Saldırı karşısında savunma zorunlu olmalıdır.
    Zorunluluktan maksat, savunma fiilinin saldırı fiilini karşılar olmasıdır. Gerçekten, ör., evlilikte sadakat yükümlülüğünün ihlal edilmemesini isteme hakkına sahip bulunan bir kadının, kocasının başka bir kadınla cinsel ilişkisinin olduğunu fark ettiğinde, ör., kocasını veya ilişkide olduğu kadını yaralaması, kocasına nispet olsun diye hayasızca hareketlerde bulunması, vs., hallerinde, saldırı ile savunma arasında zorunlu bir bağ bulunmamaktadır. Savunma, burada, ne saldırının karşılığıdır, ne de saldırıyı gidermeye elverişlidir. Dolayısıyla, meşru savunmanın varlığından söz edilemez.
    4.3. 2. Savunma saldırı ile oranlı olmalıdır
    Meşru savunma haksız saldırıya uğrayan kişinin intikam duygularını tatmin aracı değildir. Bundan ötürüdür ki, Kanun, üçüncü kişi lehine meşru savunmada bulunulmasını mümkün kılmıştır.
    Meşru savunmanın bu niteliği, savunma ile saldırı fiilleri arasında bir oranlılık bulunmasını gerektirmiştir. Kanun, bunu, saldırıyı “ orantılı biçimde defetmek “ biçiminde ifade etmiştir.
    Kanun, saldırı ve savunma fiilleri arasında olmasını zorunlu gördüğü oranlılığın soyut olarak değil, o anda mevcut bulunan “ hal ve koşullara göre “ belirlenmesini emretmiştir. O anda mevcut bulunan hal ve koşulların içerisine, kuşkusuz o anda saldırı ve savunmada kullanılan araçlar yanında o araçların kullanılmasının gerektirdiği maharet de girmektedir.
    Kanun, kast olmaksızın sınırın aşılmasını, taksirle işlenen bir suç olarak değerlendirmiştir. Bu demektir ki, sınırın kastla aşılması halinde fail, fiili hangi suç oluyorsa, o suçtan sorumludur.
    Failin savunma sınırını taksirle aşması halinde, fiilinden sorumlu tutulabilmesi için, fiilinin karşılığı olan suçun taksirli biçiminin bulunması gerekmektedir. Elbette, suçun taksirli biçimi yoksa, fail cezasız kalacaktır ( CK. m. 27 / 1 ).
    Kanun, işlenen fiilin karşılığı taksirli bir suç bile olsa, sınırın aşması “mazur görülebilecek bir heyecan, korku ve telâştan ileri gelmiş ise “ faile ceza verilmemesini emretmiştir ( CK. m. 27 / 2 ). Her halde, burada, “faile ceza verilmez “ ifadesinin anlamı, sınır aşılmış olsa bile, belirtilen durumda olan failin, meşru savunmadan yararlandırılmasıdır.


    5. Zorunluluk hali

    5.1. Esası
    Zorunluluk hali ceza hukukunun en tartışmalı konularından birisidir. Hatta, kimi, zorunluluk halinin ceza hukukundan çıkarılması gerektiğine inanmaktadır. Bunun nedeni, zorunluluk halinde, kişinin, kendi katlanmak yerine, üçüncü bir kimseye zarar vermesidir. Gerçekten, deniz kazasına uğrayan İngiliz denizcilerin, açlıktan ölmemek için, içlerinden birini yiyerek hayatlarını kurtarmaları, büyük tartışmalara neden olmuştur. Alpçı dağcıların bazı arkadaşlarını feda ederek hayatlarını kurtarmaları veya açlıktan ölmemek için bir kimsenin ekmek çalması, donma tehlikesi geçiren bir kimsenin zorla başka bir kimsenin evine girmesi zorunluluk halinin klasik örnekleridirler.
    Zorunluluk hallerinde fiilinden dolayı failinin cezalandırılmaması nedeni, beşeri zayıflığa, doğasından ötürü insanın naifliği, dayanıksızlığı, kırılganlığı düşüncesine bağlanmak istemiştir. Herkesin kahraman olmadığı göz önüne alındığında, sıradan insana izafe edilen bu nitelikler elbette doğrudur. Ancak, Kanun, ayrıca üçüncü kişi lehine zorunluluk halinin mümkün olduğu kabul edilmekle, bu haldeyken esasen suç sayılan bir fiili işleyen kimseye ceza verilmemesinin nedenini, beşeri zayıflık düşüncesinde değil, her halde değerler çatışması düşüncesinde aramış bulunmaktadır. İnandırıcı bir temele dayandırılmadan aksi de söylenmekle birlikte, bu demektir ki, Kanun, 25 / 2. maddesi hükmünde, zorunluluktan ötürü özel hükümlerinde düzenlediği zorunluluk durumlarından çatışma durumunda kalan değerlerden üstün olan değeri korumaktadır.
    Böyle olunca, Kanunun 25. maddesinde genel hüküm olarak “ zorunluluk hali “ adında düzenlemiş olduğu Ceza sorumluluğunu kaldıran neden , özel hükümlerde yer alan cezayı azaltan veya yerine göre kaldıran zorunluluk hallerinden tamamen farklı olduğundan, söz konusu neden, iddia edilenin tersine, kusurluluğu değil, hukuka aykırılığı ortadan kaldıran bir neden olmaktadır.
    Bağlayıcı olmamakla birlikte, gerekçede, olmaması gerekirken, kanun koyucunun kafası karışmış, kanun hükmünü yerine getirmeyi, meşru savunmayı, hakkın kullanılması ve ilgilinin rızasını “ Ceza Sorumluluğunu Kaldıran Nedenler “ genel başlığı altında hukuka aykırılığı ortadan kaldıran bir neden sayarken, her nedense aynı genel başlık altında, zorunluluk halinin hukuki niteliğini belirtmemiş, sorunu, suç genel teorisinde hiçbir anlamı olmayan “ ... davranış dolayısıyla, ceza sorumluluğu yoktur “ açıklamasıyla geçiştirmiştir. Gerçekten, kanun koyucunun, 25. maddenin 1. fıkrasında yer verdiği “ Ceza Sorumluluğunu Kaldıran Nedeni “ bir hukuka uygunluk nedeni sayarken, aynı maddenin 2. fıkrasında aynı biçimde modellediği “ Ceza Sorumluluğunu Kaldıran Nedeni “ suç genel teorisinde bir yere koyamamasını anlamak hiç de kolay değildir. Burada, kiminin iddiasının tersine, kanun koyucunun Alman Ceza Kanunundan etkilendiği düşüncesi de yanlıştır, çünkü söz konusu kanun, olgular alemine ait bulunan zorunluluk denen durumu, kendi mantığı içinde hem doğru hem de farklı bir düzenlemeye kavuşturmuştur. Kısacası, kanun koyucunun düzenlemelerini yaparken Alman Ceza Kanununu anlamaya özen göstermemesi, hayreti mucip olmuştur.
    Zorunluluk halinin şartlarına gelince, bunlar, tehlikeye ilişkin şartlar, savunmaya ilişkin şartlardır.

    2.1. Tehlikeye ilişkin şartlar

    2.1.1. Ortada mevcut bir tehlike olmalıdır
    Ortada bir tehlike olmalıdır. Tehlike doğadan kaynaklanmış olabileceği gibi beşeri bir davranıştan da kaynaklanmış olabilir. Örneğin, sel, yıldırım düşmesinden meydana gelen yangın, azgın bir hayvanın saldırısına uğramak vs., doğadan kaynaklanan tehlikelerdir. Buna karşılık, ör., yangın, su baskını, hayvan saldırısına neden olma, vs., beşeri davranışlardan kaynaklanan tehlikelerdir.
    Akıl hastalarının saldırılarının meşru savunma hali mi yoksa zorunluluk halı mi sayılacağı konusu tartışmalıdır. Sorunun çözümü, isnat yeteneğine verilen anlama bağlı bulunmaktadır. Bizce isnat yeteneği kusurluluğun önşartı değildir, failin bir niteliğidir. Böyle olunca, akıl hastaları da haksız davranışta bulunabilecekleri içindir ki, bunlara karşı, zorunluluk hali değil meşru savunma mümkün olabilmektedir.
    Hayvanların sahipleri tarafından bir silah olarak kullanılması halinde, ör., zarar vermek için bir kimsenin köpeğini hasmının üzerine salmasında zorunluluk halinden değil, kuşkusuz meşru savunmadan söz edilmelidir.

    2.1.2. Tehlike ağır ve muhakkak olmalıdır
    Kanun her hangi bir tehlike zorunluluk hali için yeterli görmemiş, tehlikenin hem “ağır “ olmasını hem de “muhakkak” olmasını istemiştir.
    Meşru savunmada saldırının muhakkak olması hakkında söylenenler, kuşkusuz, burada, tehlikenin muhakkak olması konusunda da geçerlidir.
    Tehlikenin ağırlığından ne anlaşılması gerektiği tartışılacak bir konudur. Gerçekten, tehlikenin ağırlığı, tehlikede kalan hukuki değerin önemine göre mi belirlenecektir, yoksa tehlikenin büyüklüğüne göre mi belirlenecektir ? Kanun tehlikede kalan her hak bakımından zorunluluk halini kabul ettiğinden, tehlikenin ağırlığından maksat, artık tehlikenin büyüklüğüdür. Açıkçası, tehlike ne kadar büyükse, o kadar ağırdır. Tehlikenin büyüklüğü, her halde beşeri deney kuralları göz önüne alınarak yapılacaktır.
    Tehlike kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelik olmalıdır
    Tehlike kişinin kendisine veya üçüncü kişiye ait bir hakka yönelik olmalıdır. Bir haktan maksat, yalnızca ör., hayat, beden bütünlüğü, şeref, vs. üzerindeki belli değerdeki bir hak değil, hukuk bakımından hüküm ifade eden her çeşit haktır. Bu konuda meşru savunmada söylenenler kuşkusuz burada da geçerlidir.

    3. Korunmaya ilişkin şartlar

    3.1. Tehlikeye bilerek neden olmama
    Bilerek tehlikeye neden olmama, bile bile tehlikeye neden olmamaktır. Bile bile tehlikeye neden olmamak, hem doğrudan kastla, hem de olası kastla bir tehlikeye neden olmamaktır. Bilerek ve isteyerek bir tehlikenin doğmasına neden olan kişi nedeni olduğu tehlikeye kendi katlanmak zorundadır. Burada, kuşkusuz hukukun genel ilkesi “ kimse kendi kusuruna dayanarak bir hak iddiasında bulunamaz “ ilkesi geçerlidir.
    “Bilerek tehlikeye neden olmamak “ terimsel / kavramsal bir değer ifade etmediğinden, Kişinin taksirli bir fiiliyle tehlikeye neden olması halinde zorunluluk halinden yararlanıp yararlanamayacağı konusu ciddi kuşkulara yer vermektedir. Gerçekten, bir an için kanunun kullandığı “ bilerek “ sözünün taksiri ifade ettiğini kabul etsek bile, bu taksir basit taksir midir, yoksa nitelikli taksir, yani bilinçli taksir midir sorusu ortaya çıkmaktadır. Biz öyle sanıyoruz ki, kanunun kullandığı “ bilerek “ sözü sadece basit taksiri ifade etmektedir.
    Böyle olunca, bilerek tehlikeye neden olmamak, kişinin, dikkatli olmak, özenli davranmak yükümlülüğüne aykırı bir fiilinden, önlenemeyecek bir tehlikenin doğabileceğini öngörememiş olmasıdır. Bu, tehlikenin varlığı konusunda en ufak bir öngörüsünün bulunması halinde, kişinin zorunluluk halinden yararlanamaması demektir.z Gerçekten, uğrayacağı zarar büyük de olsa, fiilinin sonuçlarına artık kişi kendi katlanmak zorundadır.

    3.1.2. Tehlikeden başka türlü korunmak olanağı bulunmamalıdır
    Kanunun suç saydığı bir fiili işlemeden tehlikeden korunma olanağı varsa, ör., kaçarak kurtulma mümkünse, bu yola baş vurmayarak suç işleyen kimse, zorunluluk halinden yararlanamaz. Kanun tehlike karşısında kalan kişinin, mümkün olduğunca özenli hareket etmesini, dolayısıyla olabildiğince kanunun suç saydığı bir fiili işlemeden tehlikeyi savuşturmasını istemiştir.
    3.1.3.Kişinin tehlikeye karşı durma ödevi olmamalıdır
    Kişi tehlikeye göğüs germekle yükümlü olmamalıdır. Bu bağlamda olmak üzere, ör., kolluk memurları, askerler, vs., tehlikeye göğüs germekle yükümlü kimselerdir.Bunlar, görevleri olduğu surece , ne tehlikeden kaçabilirler, ne de kanunun suç saydığı bir fiili işleyerek tehlikeden korunabilirler. Bunlar tehlikenin üzerine gitmekle yükümlüdürler. Ancak, burada, kişinin görevinin neden ibaret olduğunu iyi belirlemek gerekmektedir. Aksi halde yanlışlıklara düşülebilir. Gerçekten, ör., zorlu bir çatışmadan sonra birliklerine geri dönerken açlık tehlikesi geçiren askerler, açlıklarını gidermek için, başkalarının yiyeceklerini aldıklarında, hırsızlık suçunu işlemiş olmazlar.

    3.1.4. Tehlike ile korunma fiili arasında oran bulunmalıdır
    Korunma fiili, üçüncü kişiye karşı işlenen, kanunun suç saydığı bir fiildir. Bundan ötürü, tehlikenin kişiye vermesi muhakkak olan zarar ile, korunma fiilinin üçüncü kişiye verdiği zarar, oranlı olmak zorundadır. Kanun, bunu, “tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunması “ şeklinde ifade etmiştir. Tehlikenin ağırlığından maksat, her halde tehlikenin tehdit ettiği hakkın hukuk düzeninde arz ettiği önemdir. Böyle olunca, ör., meyvelerini hırsızlardan veya mahallenin çocuklarından korumak isteyen bir kimsenin, bahçesinin etrafına başkaları bakımından hayati tehlike yaratacak olan koruma düzeneği tesis etmesi halinde, tehlike ile koruma fiili arasında bir oran olduğu söylenemez.
    Kanun “ tehlikenin ağırlığı “ ile “ konu “ ve “kullanılan araç” arasında “ orantı “ kurmuştur. Burada “konu “ sözünün anlamının neden ibaret olduğu pek belli değildir. Biz, kanunun, “ konu “ sözü ile tehlikeye maruz kalan hukuki değer karşısında, esasen suç olan korunma fiilinin ihlal ettiği hukuki değeri kastetmek istediğini düşünüyoruz. Gerçekten, Kanun “ gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelik “ bir tehlikeden kurtulmadan veya başkasını kurtarmaktan söz ettiğinden, her halde hakların çatışması, dolayısıyla üstün hakkın korunması düşüncesine dayanmaktadır. Tabii, bu da bizi doğrulamaktadır.
    Ancak, Kanun, sadece çatışan değerler arasındaki orana bakmamış, aynı zamanda konu yanında “kullanılan aracın “ da orantılı olmasını istemiştir. Kanun oranlılığın belirlenmesinde “ ve “ bağlacını kullanarak iki değerin, yani konunun ve araçların birlikte bulunmasını istemiştir. Kanun bu iki şey birlikte tehlike ile “ orantılı “ olmasını zorunlu kılmıştır. Kanunun “ araçlar “ sözü ile kastettiği, her halde, yukarıda verilen örnekte olduğu gibi, korunma zımnında kurulan düzenekler, kullanılan araç ve gereçlerdir.
    Kanun, oransızlık halinde, yani sınırın kast olmaksızın aşılması halinde, korunma fiili taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, zorunluluk halinde bulunan kişinin, bu taksirli suçtan sorumlu olmasını öngörmüştür. Kuşkusuz, sınırın kastla aşılması halinde, öteki şartlar gerçekleşmiş olsa bile, zorunluluk hali söz konusu olmaz, fiil hangi suçu oluşturuyorsa, fail o suçtan sorumlu olur ( CK. m. 27 ).
    Kanun, zorunluluk halinde, meşru savunmanın aksine, her nedense sınırın aşılmasının “mazur görülebilecek bir heyecan, korku ve telâştan ileri gelmesi” halini cezayı azaltan veya kaldıran bir neden saymamıştır. Heyecan, korku, telaş gibi psişik faktörler öncelikle zorunluluk halinde de mevcut bulunmaktadır. Böylesi psişik bir durumun aynı maddede düzenlenen söz konusu iki kurum bakımından farklı görülmesi anlaşılır bir esasa dayanmamaktadır. Meşru savunmadan farklı olarak, zorunluluk halinde zarar görenin üçüncü kışı olması da, gözetilen bu farkı açıklamamaktadır. O nedenledir ki, madde gerekçesinde yer alan “heyecan, korku veya telaş ancak meşru savunmada söz konusu olur “ açıklaması, bilimsel bir temele dayanmayan bir peşin hükümden başka bir şey değildir, çünkü ör., bir sel, yangın felaketi, vahşi bir hayvanın saldırısı, vs. karşısında, insanların telaşa kapılmadığını, korkmadığını, heyecanlanmadığını ileri sürmek, her halde tutarlı bir düşünce olarak değerlendirilemez.
    Heyecanlar cezayı azaltan veya kaldıran bir neden olmalı mıdır konusu doktrinde tartışılmıştır. İCK., m. 90 heyecanların isnat yeteneği üzerine etkili olmadığını kabul etmiştir.[1]

    4. Hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası

    Kanun “ hakkını kullanan kimseye ceza verilmez “ demektedir ( CK. m. 26 /1) Hak hukukun kişiye tanıdığı bir yetki ise, bir kimsenin hakkını kullanması hukuka aykırı olmaz. Ancak, hakkın kötüye kullanılmasını hukuk korumaz ( MK. m. 2 ). Bu cümleden olarak, 765 sayılı Kanun, “Adliye Aleyhine Cürümler” arasında kendiliğinden hak almayı ( ihkak-ı hak ) suç saymıştır. 5237 sayılı Kanun, “Adliyeye Karşı Suçlar “ arasında benzer bir suça yer vermemiştir. İCK. yargının yönetimine, yani adliyeye karşı suçlar arasında kendiliğinden hak alma fiillerini ayrı bir alt başlık altında iki madde olarak düzenlemiştir ( m. 392, 393 ). Kanunun, kendiliğinden hak almayı adliyeye karşı suçlar arasında yer vermemesinin nedeni anlaşılamamıştır. Kanun hazırlık çalışmalarında ve gerekçesinde bu konuda bir açıklık bulunmamaktadır.
    Hak kanundan doğar. Gerçekten, gerekçede, hakkın, kanun, tüzük, yönetmelik, genelgeye dayanabileceği, hatta hukuken tanınmış ve düzenlenmiş olmak kaydıyla, bir mesleğin icrasından da doğabileceği belirtilmiştir. Bu bağlamda, haber verme, eleştirme, bilimsel araştırmalar yapma, bir meslek ve sanatı yapma, bir kimse hakkında bilgi toplama, vs. hakları bir hakkın kullanılması olarak değerlendirilebilir.
    Rızası ceza hukukunda bazen suçun unsuru ( CK. m. 116, 141 ), bazen suçu hafifleten bir neden ( CK. m. 104 ), bazen de şikayete bağlı suçlardaki gibi suçu kovuşturulabilme şartıdır. Kanunun 26/2. maddesi hükmünde “ilgilinin rızası “ adıyla düzenlemiş olduğu rıza bulunduğunda fiili suç olmaktan çıkaran bir hukuka uygunluk nedenidir. Gerçekten, bir unsur olarak rızanın yokluğunu arayan suçlarda, rızanın varlığı fiili suç olmaktan çıkarmakta, onu hukuka uygun kılmaktadır.
    Kanun, bir hüküm ifade edebilmesi için, rızanın geçerli olmasını, yani kanunun suç saydığı fiile rıza gösteren kişinin rızasının muteber olmasını aramaktadır. En başta rızanın muteber olması için kişinin suçun mağduru olması gerekmektedir. Suçun mağduru olmayan bir kimsenin suçun mağduruna tanınan bir hakkı kullanması mümkün değildir. Mağdurluk sıfatı kanundan doğmaktadır.
    Ancak, gerekçede “bu durumda herhangi bir “mağduriyet” söz konusu olmadığı için “mağdur“ “ teriminin kullanılmadığına işaret edilmiştir. Her nedense, kanun koyucu, suç genel teorisinde önemli bir yeri olan mağdur ile mağdura ait bir hakkın onun tarafından kullanılması sonucunda hukuken bir zarara uğramamış olmasını, yani hukukça göz önüne alınması gereken bir zararın doğmamış olmasını anlamamış, kavramları birbirine karıştırmıştır. Burada, doğru olan terim, terimsel hiçbir değeri olmayan “ilgilinin rızası” sözü değil ama, suç genel teorisinde terimsel değeri olan “ mağdurun rızası” veya madde başlığı ile tutarlı olması isteniyorsa “ hak sahibinin rızası “ terimleridir.
    Rıza geçerli olmalıdır. Gerekçede bu şart “ ehil olmak” olarak ifade edilmiştir.
    Burada, en başta tartışılacak konu, isnat yeteneğine sahip olmayanların veya kısıtlı olanların rızalarının geçerli olup olmadığı, yani bunların rıza göstermeye ehil olup olmadıkları sorunudur. Gerçekten, ör., on iki yaşındaki bir çocuk okul kitabının veya diğer bir eşyasının arkadaşı tarafından alınmasına rıza gösterirse, anne-babanın fiili kovuşturmaya yetkili mercie ihbarda bulunması halinde acaba sorun nasıl çözülecektir. Tabii, küçüğün rızası geçerli sayılırsa fiil hırsızlık suçunu oluşturmayacak, geçerli sayılmazsa fiil hırsızlık suçunu oluşturacaktır. Kanunun isnat yeteneğine sahip olmayanların veya kısıtlı bulunanların iradelerine geçerlilik tanımadığını açıkça hükme bağladığı hallerde, bu kişilerin rızası kuşkusuz geçerli bir rıza değildir. Hırsızlık suçunda böyle bir kayıt yoktur, öyleyse çocuğun rızası geçerlidir, dolayısıyla fiil hırsızlık suçunu oluşturmamaktadır. Ancak, ör., 103 ve 104. maddede yer alan suçlarda, kanun çocuğun rızasını geçerli saymamıştır, dolayısıyla çocuk cinsel ilişkiye rıza göstermiş olsa bile, rızası geçerli olmadığından, fiil suç olmakta devam eder.
    Rıza kanunun suç saydığı fiilin işlenmesinden önce veya fiilin işlenmesi esnasında gösterilmiş olmalıdır. Fiil işlenip bitirildikten, yani suç tamamlanmış olduktan sonra, suça rıza gösterilmesi halinde, rıza geçerli bir rıza değildir. Gerçekten, ör., rızası olmadan malı alınan kimse, şikayetçi olmasa bile, fail hırsızlık suçunu işlemiş olmaktan kurtulamaz.
    Rıza açık olabileceği gibi örtülü de olabilir. Rızanın örtülü olması halinde, hakim, fiile rıza gösterilip gösterilmediğini oluşa göre belirleyecektir.

    5. Özel kanunlarda yer alan hukuka uygunluk nedenleri
    Bir hakkın kullanılmasına ilişkin bazı özel düzenlemeleri, özelliklerinden ve önemlerinden ötürü ayrıca incelemek gerekmektedir.

    5.1.Hekimlik mesleğinin icrası
    Hekimlik mesleği insanlık tarihi kadar eskidir. Hekimler belli risk koşullarında çalışan meslek insanıdırlar. Hekimlik mesleğinin kuralları, uygar dünyada, nerdeyse evrensellik kazanmış, tekniklerden ve davranış kurallarından oluşmaktadır. Hekimler, kararlarında, vicdani kanaatlerine göre hareket ederler.
    Hekimlik mesleğinin teknikleri tıp biliminin konusudur. Hekim, mesleğini yaparken tıp biliminin kurallarına uymak zorundadır. Hekim, ayrıca Hipokrat yeminine bağlı olarak mesleğinin diğer kurallarına da uymak zorundadır. Hekimin uymak zorunda olduğu kurallar, ... tarih ve .... sayılı Tababet ve Şuabatların Tarzı İcrasına Dair Kanunda, bu kanuna dayalı olarak çıkarılan .... tarih ve ... sayılı ..... tüzükte ve .... tarih ve ... sayılı ..... isimli yönetmelikte ayrıntılı bir biçimde düzenlenmiş bulunmaktadır. Ayrıca, ... tarih ve ... sayılı Umumi Hıfzızsiha Kanunu hekime görevler yüklemektedir.
    Hekim, mesleğinin kurallarına uyduğunda, mesleğini icra ettiği esnada meydana gelen ölüm ve sakatlıklardan sorumlu değildir. Tıp mesleğinin kurallarına uygun olarak uygulanması, hukuken korunan bir değer veya menfaatin ihlaline vücut vermediğinden, hukuka uygunluk nedenidir, hekimin davranışı her hangi bir suç oluşturmaz.
    Mesleğinin kurallarına uymayan, aykırı davranan hekim, teşhis ve tedavi nedeniyle işlediği her fiilinden sorumludur.

    5.2. Sportif faaliyetler
    Spor insanla birlikte vardır. Spor, toplumların uygarlık düzeyini gösteren örgün beşeri faaliyetlerdir. Uygar toplumlar, sportif faaliyetleri, kişinin kendisinin ve başkalarının hukuken korunan değer veya menfaatleri tehlikeye sokmasını veya zarar vermesini önlemek amacı ile ayrıntılı bir biçimde düzenlemiştir.
    Kurallarına uygun olarak yapılan bir spor faaliyetinden ortaya çıkan ölüm, sakatlık ve yaralanmalar her hangi bir suça vücut vermez. Bu haller, ör. kurallarına uygun olarak yapılan bir boks macında sporcunun ölmesi, kaza olarak değerlendirilmektedir.

    5.3. Basın hürriyeti
    Basın hürriyeti, niteliği Anayasasının 2. maddesinde mutlak bir biçimde ifade edilen Türkiye Cumhuriyetini oluşturan temel değerlerden birisidir ( Ay. m. 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 133 ).Basın hürriyeti, temel hak olarak, Aydınlanma düşüncesinin eseridir. Basın hürriyeti, Aydınlanma çağından bu yana, ulusal ve uluslar arası metinlerde düzenleme konusu yapılmıştır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, basın hürriyetini insan hakkı saymıştır.
    Basın, yazılı, görsel-işitsel basındır. Bu, ortak bir adla " Medya " olarak ifade edilmektedir. Bu alanı düzenleyen mevzuatın başında .... tarih ve ... sayılı Basın Kanunun gelmektedir. İşitsel görsel basını düzenleyen mevzuat Basın Kanunu yanında, .... tarih ve ... sayılı Türkiye Radyo ve Televizyon Üst Kurulu Kanunu ve .... tarih ve ... sayılı TRT Kanunudur.
    Basın hürdür , sansür edilemez. Başkalarının onur, şeref ve saygınlığına dokunsa bile, "doğru haber" olmak kaydı ile haber verme hakkının kullanılması her hangi bir suça vücut vermez. Basın aracılığı ile düşünce, inanç ve kanaatlerin açıklanması, başkasının şerefini, onurunu ve saygınlığını zedelese bile, " eleştiri " olmak kaydı ile, hukukî her hangi bir sorumluluk doğurmaz. Herkes, doğru haber alma, bilgilendirilme, değerlendirme ve değerlendirmelerini başkaları ile paylaşma temel hakkına sahip bulunmaktadır. O nedenle, ifadesi şiddeti içermemek, salt haber vermek, eleştiride bulunmak kaydı ile, düşünce, inanç ve kanaatin her çeşit tezahürü serbesttir ( AİHS. m. 9,10 ).

    5. 3. Bankacılık faaliyeti
    Bankalar, mevduatları değerlendiren, kredi sisteminin etkin bir biçimde çalışmasını sağlayan kuruluşlardır.Bankacılık faaliyetleri 1999 tarih ve 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile düzenlenmiştir.
    Bankalar, kendilerinden kredi isteyen kimselerin, mali tahlil ve istihbarat raporlarının oluşturulması ile ilgili olarak, özel ve ticari hayatları hakkında bilgi toplamak hakkına sahip bulunmaktadırlar. Bankalar, kara para aklamanın suç olduğu ülkemizde, kendilerine mevduat olarak yatırılan değerlerin kaynağını sorgulamak hakkına sahiptirler.
    Bu cümleden olarak, Bankaların, müşterileri kişilerin özel ve ticari hayatları konusunda bilgi toplamaları, özel hayatın gizliliğini ( Ay. m. 20 ) ihlal etmez. Bankaların bu tür faaliyetleri, ör. özel hayatın gizliliğini ihlal ( CK. m. 134 ), kişisel verilerin kaydedilmesi ( CK.m. 135 ) suçlarına vücut vermez.

    6. Hukuka uygunluk nedenlerinde sınırın aşılması
    Kanun, 27. maddede “ sınırın aşılması” madde başlığı altında “ Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılmasını “ düzenlemiş bulunmaktadır. Bu demektir ki, kanun, hukuka uygunluk nedenleri yanında, ayrıca kusurluluğu kaldıran nedenlerde, isnat yeteneğini kaldıran ve azaltan nedenlerde ve cezalandırılabilme şartında da, nasıl oluyorsa sınırın aşılmasını mümkün görmüştür. Oysa, sınırın aşılması, bazı zorunluluklardan ötürü çatışma konumunda kalan iki değerin varlığını gerektirmektedir. Böyle olunca, kusurluluğu kaldıran CK. m. 30 ) ve azaltan ( CK. m. 29 ) nedenlerde, isnat yeteneğini kaldıran ve azaltan nedenlerde ( CK. m. 31,32, 33, vs .) ve özellikle suçun cezalandırılabilmesinin bir şartın gerçekleşmesine bağlanmış olduğu hallerde ( CK. m. 12/1) hangi sınırın nasıl aşılabilir olduğu anlamak kolay değildir. Böyle olunca, gerekçenin aksine, “ Ceza Sorumluluğunu Kaldıran ve Azaltan Nedenler “ arasında, sınırın aşılması, bunların istisnasız hepsinde değil, ama sadece hukuka uygunluk nedenlerinde mümkün olabilmektedir. Kanun maksadını aşmıştır. Ciddi bir mantıksızlığa düşülmek istenmiyorsa, kanun hükmü daraltılarak yorumlanmalıdır.
    Öte yandan, Kanun, 256. maddede, zor kullanma yetkisine sahip kamu görevlisi hakkında, genel hüküm olan 27. maddeye bir istisna getirmiş, “ Zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması “ halinde “ kasten yaralama suçuna ilişkin hükümlerin uygulanmasını öngörmüştür. Bu düzenleme hukuka aykırıdır. Bir kere kamu görevlisinin zor kullanma yetkisi kanundan doğmaktadır. Demek ki, zor kullanma yetkisine sahip kamu görevlisi, bu yetkisini kullanırken “ Kanun hükmünü “ yerine getirmektedir. Zaten kamu görevlisi yetkisinin sınırını kasten aştığında, fiili hangi suçu oluşturuyorsa, kuşkusuz o suçtan cezalandırılacaktır. Zor kullanma yetkisine sahip kamu görevlisi, yetkisinin sınırını dikkatsizlik veya özensizlik sonucunda, yani taksirle aştığında, hangi hukuki esasa ve ilke göz önünde tutularak, kendisine “ kasten yaralama suçuna ilişkin hükümlerin “ uygulanması yoluna gidildiği belirsizdir, üstelik ciddi hiçbir hukuki temele dayanmamaktadır. Kanun, istemese de, bir kast karinesi getirmiş, dolayısıyla ceza hukukundan kovduğunu iddia ettiği objektif sorumluluk halini emsali olmayan bir biçimde kabul etmiş olmaktadır. Gerekçe, hükümle çelişmektedir. Gerçekten, Kanun, tabiri caizse, karakolda şaşmış, mahkemede doğru söylemiştir. Ancak, gerekçe, kimseyi bağlamaz. Madde hükmü açıktır. Kanun bu haliyle ayrıca Anayasanın eşitlik ilkesini ihlal etmiştir. Polis Vazife ve Salahiyet Kanunun 16 ve Ek. m. hükmü incelendiğinde çelişki açıkça görülecektir. Kısacası, 3. maddesinde fiyakalı bir biçimde “ kanun önünde eşitlik” ilkesini kabul eden ve “ayırımcılık yasağı” getiren Kanun, koyduğu yasağı, 256. madde hükmü ile kendi çiğnemiştir.



    DİPNOTLAR:
    (1) Madde 90. tutku ve heyecan halleri - Aşırı istek, tutku ve heyecan halleri isnat yeteneğini ne azaltır ne de kaldırır.
     

Bu Sayfayı Paylaş