Harmonik Bulunan Devrelerde Kablo Hesapları

'Genel Bilgi (Elektrik)' forumunda semyav5mitq tarafından 2 Aralık 2008 tarihinde açılan konu

  1. Sponsorlu Bağlantılar
    Harmonik Bulunan Devrelerde Kablo Hesapları konusu Harmonik Bulunan Devrelerde Kablo HesaplarıModern ofislerde kullanılan switched-mode cihazlarda (computer, printer, plotter vb.) önemli oranda üç ve üçün katı harmonikler üretilmektedir. Ayrıca son zamanlarda kullanılan elektronik balastlı aydınlatma sistemleri ve deşarj tüpleri de önemli bir üçüncü harmonik kaynağıdır. Bu harmoniklerin varlığı tesisin tasarımı ve donanımının seçiminde çok etkin rol oynamaktadır.

    Üçüncü (ve üçün katı) harmonikler,

    * Kablo akım taşıma değerlerini
    * Gerilim düşünümü
    * Aşırı akıma (aşırı yük ve hata akımı) karşı korumayı
    * Özellikle trafo, generatör, UPS gibi cihazların kapasitelerini etkilemektedir


    Bir fazlı devrelerde; nötr akımları büyüklük ve harmonik içeriği yönünden faz akımları ile aynı değerde olduğu için özel bir önleme gerek yoktur. (Gerçek efektif değerin saptanması dışında).

    Nötrü dağıtılmış, dengeli, doğrusal nitelikteki yüklerin bulunduğu üç fazlı devrelerin nötr iletkeninde herhangi bir akımı dolaşmayacaktır. Fazlar arasında 120o 'lik açı her (t) anı için faz akımlarının toplam değerinin sıfır olmasını sağlayacaktır.

    Ancak nötrü dağıtılmış, dengeli, doğrusal olmayan bir fazlı yüklerin bağlı olduğu, üç fazlı devrelerde (yükler dengeli olsa da) nötr iletkeni her fazın üçüncü harmonik bileşenlerinin toplamına eşit bir büyüklükteki akım ile yüklenir. Bu durum dört damarlı kabloların çalışma sıcaklığının yükselmesine yol açar.

    Bilindiği gibi standartlarda (IEC - HD) belirtilen ilgili kablolara ilişkin akım taşıma kapasitelerinde, nötr akım yaklaşık olarak sıfır alınmaktadır. Gerçekte, 50 Hz' lik temel yük akımları için dengesiz yüklemeler (dengesizlik sınırları içinde) nedeni ile nötr iletkeninden ihmal edilebilir seviyede bir akım geçmektedir. Ancak bu değer, standartlara göre seçilmiş dört damarlı kablolarda herhangi bir aşırı yüklemeye neden olmamaktadır.

    Genel olarak ilgili akım taşıma kapasiteleri üç ve dört damarlı kablolar için aynı değerde verilmektedir. Oysa teorik olarak dört damarlı kabloların biraz daha yüksek değere sahip olmaları gerekir. İşte bu ek kapasite ile sınırlı seviyedeki nötr akımlarının ısıl etkileri karşılanabilmektedir. Bir iletken veya kabloda aşırı yüke karşı koruma şartı ile ilgili olarak şu ilişki formüle edilmiştir.

    Iz = Ir x F >= In >= Ib

    Iz: Belirlenmiş hat sistemi şartlarında bir kablonun akım taşıma kapasitesi (faktörlenmiş değer).
    Ir:Belirlenmiş hat sistemi şartlarında, belirli referanslar için hazırlanmış tablolarda verilen akım taşıma kapasitesi (faktörlenmemiş değer).
    F: Düzelme faktörleri (F1.F2.F2 ...)
    In:Faz iletkeninde bulunan aşırı akım koruma cihazının set veya nominal değeri.
    Ib: Tasarlanan yük akımı.

    Her faz için temel akımın %15' i kadar üçüncü (veya üçün katı) harmonik bileşeni bulunması durumunda, dört damarlı kablolar için yukarıda verilen ilişki geçerlidir. Daha fazla oranda harmonik içeriği bulunan devrelerin kabloları için ilave kapasite oluşturulması zorunludur.

    ÜÇÜN KATI OLAN HARMONİKLER:

    Üç ve üçün katı olan harmonik bileşenler, 3, 9, 12, 15... dir. Her fazın üçüncü harmonik bileşenlerinin toplamı nötr iletkeninden geçer.

    Üçüncü harmonikten oluşan bir yük için Ibn nötr akım, Ib faz akımının üç katı olur.
    Bu cihaz ve kablonun aşırı ısınmasına, ayrıca gerilim düşümünün artmasına neden olur.

    Bu nedenle, devrenin tasarımı sırasında, üçüncü harmonik değerinin;

    * Kablo akım taşıma kapasitesinde
    * Anahtarlama düzenlerinde
    * Gerilim düşümünde
    * Trafo, generatör, UPS kapasitelerinin belirlenmesinde
    * Aşırı akım cihaz seçiminde

    göz önünde bulundurulması gerekir.


    NÖTR AKIMIN HESABI:

    Eğer üçüncü harmonik oranı biliniyor ise nötr akımı;

    Ibn = 3h / 100 x Ib dir.

    Ibn: Nötr akımı
    Ib: Temel faz akımı
    H: Temel faz akımın yüzdesi olarak üçüncü (veya üçün katı) harmonik oranı.

    Örneğin deşarj lambalarında üçüncü harmonik oranı toplam % 30 harmonik distorsiyonu içinde, % 25 olarak verilmektedir.
    Ayrıca bilgisayarlarda toplam % 77 harmonik distorsiyonu içinde üçüncü harmonik içeriği % 70 olan ölçümler belirtilmektedir. Bunun gibi saha ölçümlerinden alınan sonuçlar da nötr akımlarının, faz akımlarını önemli oranda aşabildiğini göstermektedir.


    KABLO AKIM TAŞIMA KAPASİTELERİ:

    IEC' nin vermiş olduğu aşağıdaki tablo, kablolar için önemli bir seçim kılavuzudur. Burada faz ve nötr kesitleri eşit olarak değerlendirilmelidir.

    TABLO 1: IEC harmonik akım faktörleri (dört ve beş duvarlı kablolar için)

    GERİLİM DÜŞÜMÜ:

    Gerilim düşümü genel formülü;
    Delta u = R x Ib x Cosp + X x Ib x Sinp 'dir.

    Kesiti 16 mm2' den küçük kesitli kablolar için;
    Delta ur = R x Ib x Cosp kullanılabilir.

    Bu formüller, dengeli ve doğrusal üç fazlı yükler için kullanılabilir. Yani nötr akımları ihmal edilmiştir.

    Üçüncü harmonik içeren devreler için; bu formüller aşağıdaki gibi dönüştürülebilirler

    1) 16 mm2' den büyük kesitli kablolar için;
    3X x Ib x Sinp ( 1 + 3h / 100 )
    Delta u = 31/2 x R x Ib x cosp ( 1 + 3h / 100 ) + 31/2 x X x Ib x sinp ( 1 + 9h / 100 )

    2) 16 mm2' den küçük kesitli kablolar için;
    Delta u = R x Ib x cosp ( 1 + 3h / 100 )
    Özellikle büyük kesitli kablolarda indüktans harmonikler nedeniyle büyüyeceğinden indüktans nedeniyle oluşan gerilim düşümü bileşeni çok artacaktır.


    AŞIRI AKIMA KARŞI KORUMA:

    Elektrik devrelerinde hata akımına karşı koruma yükle ilgili değildir.Ancak aşırı yüke karşı koruma yük akımıyla ilişkili olduğu için, ilgili koruma şartı aşağıdaki gibi uygulanmalıdır.

    Genel şart: Iz >= In >= Ib

    %15'e kadar üçüncü harmonik içeren devrelerde aynen geçerlidir.

    Daha büyük harmonik içeren devrelerde ise;

    3. harmonik oranı 15-30 %: Iz >= In / 0,86

    3. harmonik oranı 33-45 %: Iz >= 3h / 86

    3. harmonik oranı >45 %: Iz = 3h / 100 x In

    ve In > Ib

    Ih: Aşırı akım koruma cihazı set veya nominal değeri
    h: Yüzde olarak üçüncü harmonik oranı
    Iz: Kablo akım taşıma kapasitesi

    Bazı harmonikli devrelerde nötr iletkenine koruyucu koymak uygun olabilir. Ama bu durumda fazın da kesilmesi gereklidir ve harmonik oranı bilinmedikçe uygun aşırı yük koruması yapılması sağlanamaz.

    Şimdi kablo kesitlerinin bulunmasına dair bir örnek verelim:


    1) Harmonik olmayan bir devrede; tesisat metodu E, dengeli, üç fazlı bir devrede harmonik bulunmasın. Ib= 115 A olsun.
    Bu değere karşılık gelen kesit termoplastik bir kablo için 35 mm2 olacaktır.

    2) Devrede % 28 üçüncü harmonik var ise
    Ib = 115 / 0,86 = 134 A
    Bu değere karşılık veren kesit 50 mm2'dir.

    3) Devrede % 40 üçüncü harmonik var ise;
    Ibn = 3h / 100 x Ib = 115 x 3 x 0,4 = 138 A
    Ib = Ibn / 0,86 = 138 / 0,86 = 160 A
    Bu akıma karşılık gelen kesit 70 mm2'dir.

    4) Devrede % 60 üçüncü harmonik var ise;
    Ibn = 3h / 100 x Ib = 115 x 3 x 0,6 = 207 A
    Ib' = Ibn = 207 A
    Bu akıma karşılık gelen kesit 95 mm2'dir.
     

Bu Sayfayı Paylaş