Göktürkçenin Biçim Özellikleri Hakkında Bilgi

'Diğer Diller' forumunda Mavi_inci tarafından 4 Aralık 2010 tarihinde açılan konu

  1. Mavi_inci

    Mavi_inci Özel Üye

    Sponsorlu Bağlantılar
    Göktürkçenin Biçim Özellikleri Hakkında Bilgi konusu Göktürkçenin Biçim Özellikleri Hakkında Bilgi

    Göktürkçenin Biçim Özellikleri

    1. Yapım Ekleri
    2. İsim Çekim Ekleri
    3. Fiil Çekim Ekleri
    4. Fiilimsiler
    5. Birleşik Fiiller ve İsim Cümlesi



    Göktürkçede Yapım Ekleri



    İsimden İsim Yapma Ekleri


    •“+çı”: Meslek ve uğraşma isimleri yapar. Bu ekin “c”li ve yuvarlak biçimleri yoktur: “yir+çi” (kılavuz), “yagı+çı” (savaşçı), “sıgıt+çı” (ağlayıcı)

    •“+lXg”: Sahip olma bildirir: “baş+lıg” (başlı), “tiz+lig” (dizli), “at+lıg” (atlı), “ton+lug” (elbiseli)

    •“+sXz”: Sahip olmama bildirir: “yol+suz”, “keçig+siz” (geçitsiz), “buŋ+suz” (kedersiz)

    •“+GI”: Aitlik bildirir: “öŋre+ki” (öndeki), “buluŋda+kı” (köşedeki), “tagda+kı” (dağdaki)

    •“(X)nç”: Sayılarda sıralama bildirir: “üç+ünç” (üçüncü), “tört+ünç” (dördüncü)

    İsimden Fiil Yapma Ekleri

    •“+lA-”: “baş+la-”, “sü+le-” (akın etmek) Bu ekin “n-, ş-, t-” fiilden fiil yapma ekleriyle genişletilmiş biçimleri de vardır: “söz+leş-”, “sü+let-”, “kan+lan-”

    •“+(A)d-”: Olma bildiren fiiller yapar: “kul+ad-” (kul olmak), “küŋ+ed-” (cariye olmak)

    •“+Ik-”: “iç+ik-” (içeri girmek, tâbi olmak), “taş+ık-” (dışarı çıkmak, tutsaklıktan kurtulmak)

    •“+sIrA-”: “+sızlaşmak” anlamında fiiller yapar: “il+sire-” (devletsizleşmek), “urug+sırat-”

    Fiilden İsim Yapma Ekleri

    •“-(X)g”: “bil-ig” (bilgi), “öl-üg” (ölü), “tir-ig” (diri), “biti-g” (yazı)
    •“-(X)m”: “öl-üm”, “ked-im” (giyim), “bat-ım”
    •“-(X)ş”: “ük-üş” (çok), “teg-iş” (değme)
    •“-(X)nç”: “öt-ünç” (rica), “bulga-nç” (karışıklık)

    Fiilden Fiil Yapma Ekleri

    •“-d-”: Pekiştirme işlevindedir. “ko-d-” (koymak), “ı-d-” (göndermek), “to-d-” (doymak)

    •“-(X)l-”: Edilgen çatı ekidir: “ad(ı)r-rıl-” (ayrılmak), “tir-il-” (dirilmek)

    •“-(X)n-”: Dönüşlü çatı ekidir: “kıl-ın-”, “tut-un-”, “kubra-n-” (toplanmak), “seb-in-” (sevinmek)

    •“-(X)ş-”: İşteş çatı ekidir: “kab-ış-” (kavuşmak), “ögle-ş-” (danışmak)

    •“-Ur-”: Ettirgen çatı ekidir; düz biçimleri yoktur: “öl-ür-” (öldürmek), “teg-tir-” (değdirmek)

    •“-tUr-”: Ettirgen çatı ekidir; düz biçimleri yoktur: “ag-tur-” (yükseltmek)

    •“-(X)t-”: Ettirgen çatı ekidir; ünlü ve r ile biten fiillerin dışında da kullanılabilir: “yorı-t-” (yürütmek), “süle-t-” (akın etmek), “yagu-t-” (yaklaştırmak)


    Göktürkçede İsim Çekim Ekleri



    Çokluk Ekleri:

    Göktürkçede düzenli çokluk eki yoktur. Türkçede belirlilik – belirsizlik kategorisi olmadığı için nesneler “belirli bir nesne” olarak adlandırılmamış; “nesnenin türü” adlandırılmıştır. Örneğin “ıgaç” (ağaç) denildiği zaman, belirli bir ağaç katedilmemiş; “ağaç türü” adlandırılmıştır. Bu nedenle dilin başlangıcında çokluk ekine gerek duyulmamıştır. Bunun yanında sadece insan belirten sözcüklerde kullanılan şu çokluk ekleri vardır:

    •“+lAr”: “beg+ler”, “konçuy+lar” (hanım sultanlar), “ög+ler” (analar)
    •“+An”: “og(u)l+an”, “er+en” (erler)
    •“+(X)t”: “og(u)l+ıt” (oğullar), “tarkat” (tarkanlar), “yılpagu+t” (alpagular, yiğitler)
    •“+gUn”: “ini+y+gün” (küçük kardeşler), “kelin+gün” (gelinler)

    İyelik Ekleri:
    Göktürkçede iyelik ekleri bugünkü gibidir. Ses bakımından tek fark, ikinci şahıslardaki sesin diş değil, damak ŋ’si olmasıdır. Ayrıca çokluk eki olmadığı için, üçüncü çoğul şahıs iyelik eki yoktur:

    •“+(X)m”: “öz+üm” (kendim), “kut+um” (talihim), “kaŋ+ım” (babam), “ög+üm” (annem)

    •“+(X)ŋ”: “og(u)l+uŋ”, “kan+ıŋ” (hanın), “süŋük+üŋ” (kemiğin)

    •“+(s)I”: “sab+ı” (sözü), “agı+sı” (hediyesi), “yagı+sı” (düşmanı)

    •“+(X)mXz”: “kaŋ+ımız” (babamız), “eçi+miz” (amcamız), “il+imiz” (devletimiz)

    •“+(X)ŋXz”: “oglan+ıŋız”, “taygun+uŋuz” (oğullarınız)

    Hal Ekleri:

    • İlgi Hâli Eki: Ünsüzle biten sözcüklerden sonra “+Iŋ” biçimindedir: “ben+iŋ” (benim), “biz+iŋ” (bizim) Ünlüyle biten sözcüklerden sonra “+nIŋ” biçimindedir: “Bayırku+nıŋ”

    • Yükleme Hâli Eki: İyelik eki almamış isimlerden sonra “+(X)g” biçimindedir: “bodun+ug” (ulusu), “kişi+g” (kişiyi) İyelik eklerinden sonra “+(I)n” biçimindedir: “sabım+ın” (sözümü), “kanıŋ+ın” (hânını) İşaret ve şahıs zamirlerinden sonra “+nI” biçimindedir: “bu+nı”, “biz+ni”

    • Yönelme Hâli Eki: Göktürkçede yönelme hâli eki “+kA” biçimindedir: “yazı+ka” (ovaya), “taluy+ka” (denize) Üçüncü şahıs iyelik ekinden sonra “+ŋa” biçimdedir: “yiri+ŋe”, “sabı+ŋa” Teklik 1. ve 2. şahıs iyelik eklerinden sonra çoğunlukla “+A” biçimindedir: “Türküm+e”, “ebiŋ+e”

    • Bulunma – Çıkma Hâli Eki: Göktürkçede çıkma hâli için ayrı bir ek yoktur. “+DA” hem bulunma, hem çıkma hâlini karşılar: “teŋri+de” (gökte), “yir+de” (yerde), “yış+da” (ormandan)

    • Eşitlik Hâli Eki: “+çA” biçimindedir: “gibi, göre, kadar” anlamlarını verir: “ot+ça” (ateş gibi)

    • Vasıta Hâli Eki: Göktürkçede vasıta hâli eki “+(X)n”dır. “ile, olarak” anlamlarını verir: “ok+un” (ok ile), “süŋüg+ün” (mızrak ile), “er+in” (erle), “sab+ın” (sözle)

    • Yön Hâli Eki: Göktürkçede iki yön eki vardır: Birincisi “-gArU” ekidir: “il-gerü” (ileriye, doğuya), “kurı-garu” (batıya), “yırı-garu” (kuzeye), “yir-gerü” (yere), “eb+gerü” (eve) İkincisi “+rA” ekidir: “iç+re” (içeri), “taş+ra” (dışarı), “öŋ+re” (öne doğru)

    • Soru Eki: Köktürkçede soru için iki edat kullanılır: Birincisi “mu” edatıdır: “bar mu?” (var mı?), “kagan mu?” İkincisi “gU” edatıdır: “bar gu?”, “begler gü?”



    Göktürkçede Fiil Çekim Ekleri



    Şahıs Ekleri: Göktürkçede iki türlü şahıs eki vardır:


    1. Bilinen geçmiş zaman ve “-sIk” ekiyle yapılan gelecek zamanda kullanılan şahıs ekleri: “-m”, “ŋ~-g”, “-Ø”, “-mXz”, “- ŋXz ~ -gXz”, “-Ø” Bu ekler iyelik eklerinden geldiği için, iyelik ekleriyle aynıdır.

    2. Geniş ve gelecek zamanlarda kullanılan şahıs ekleri: “men”, “sen”, “Ø”, “biz”, “siz”, “Ø” Bunlar da şahıs zamirlerinden geldiği için, şahıs zamirleriyle aynıdır.

    Kipler:
    • Bilinen Geçmiş Zaman: 1. ve 2. şahıslarda “-DX”; 3. şahısta “-DI” ekiyle kurulur. “l, n, r” ile biten fiil tabanlarından sonra ekin “-t”li, diğer durumlarda “-d”li biçimi kullanılır: “tidim” (dedim), “birtim” (verdim), “sakıntım” (düşündüm), “ötüntüm” (arz ettim), “içikdiŋ” (tâbi oldun)
    • Öğrenilen Geçmiş Zaman: “-mIş” ekiyle kurulan öğrenilen geçmiş zamanın bengü taşlarda sadece 3. şahsına rastlanır: “timiş”(demiş), “ögleşmiş” (danışmış), “sökürmiş” (çöktürmüş)

    • Geniş – Şimdiki Zaman: Göktürkçede geniş ve şimdiki zaman ayrılmamıştır. Bu kip sözün gelişine göre bazen geniş, bazen şimdiki zamanla Türkiye Türkçesine aktarılır. Olumlu geniş zaman eki “-Ar” ve “-Ur”; olumsuz geniş zaman eki “-mAz”dır. Olumlu geniş zaman eki yerine bazen “-Ir” eki de kullanılır. Ayrıca bu ekin ne zaman “-Ar” ne zaman “-Ur” olacağı da kesin bir kurala bağlı değildir: “birür men” (veririm, veriyorum), “kazganur men” (kazanırım, kazanıyorum), “bilir siz” (bilirsiniz, biliyorsunuz), “körür” (görür, görüyor), “korkur biz” (korkarız, korkuyoruz)

    • Gelecek Zaman: Göktürkçede gelecek zaman iki türlü kurulur. Birincisi “-DAçI” ekiyle kurulur: “ölteçi sen” (öleceksin), “olurtaçı sen” (oturacaksın) Olumsuz çekimde bu ek “-çI” biçimindedir: “yaramaçı” (yaramayacak) Diğer eke göre daha az kullanılan ikinci çekim “-sIk” ekiyle kurulur: “ölsikiŋ” (öleceksin)

    • Emir Kipi: Emir kipinde her şahıs ayrı bir ekle gösterilir. 1. Tekilde “-(A)yIn”; 2. tekilde “-Ø”; 3. tekilde “-zU(n)”; 1. çoğulda “-(A)lIm”; 2. çoğulda “-(X)ŋ”; 3. çoğulda “-zU(n)” eki kullanılır. Teklik 2. şahısta ek kullanılmaz; fiil tabanı doğrudan doğruya teklik 2. şahıs emri ifade eder: “tegeyin” (ulaşayım), “tıŋla” (dinle), “barzun” (gitsin), “kabışalım” (kavuşalım), “barıŋ” (gidin)

    Birleşik Çekim:
    Köktürkçede birleşik çekimin hikâye ve rivayet şekilleri vardır. Hikâye, “er-” fiilinin bilinen geçmiş zamanıyla, rivayet “er-” fiilinin öğrenilen geçmiş zamanıyla yapılır. “Er-”, “i-” fiilinin Göktürkçedeki aslî biçimidir.

    • Hikâye: “bolmış erti” (olmuştu), “tegmiş erti” (değmişti), “kelürür ertim” (getirdim), “bayur ertimiz” (bağlıyorduk), “kaltaçı ertigiz” (kalacaktınız)
    • Rivayet: “yorıyur ermiş” (yürüyormuş), “yagutur ermiş” (yaklaştırırmış), “olurur ermiş” (oturuyormuş), “yorıtmaz ermiş” (yürütmezmiş)

    Kaynak:gokturkce.net
     
  2. Mavi_inci

    Mavi_inci Özel Üye

    Göktürkçede Fiilimsiler


    SIFAT-FİİLLER

    • “-mIş”: “kalmışı” (kalmış olanı), “konmış tiyin” (konmuş diye), “tutmış yir” (tuttuğu yer)

    • “-dUk”: “barduk yir” (gidilmiş yer), “birtük üçün” (verdiği için), “yarlıkaduk” (buyurduğu)

    • “-(X)gmA“: “uduzugma (sevk eden)“, “keligme” (gelen), “körügme” (tâbi olan)

    • “-(X)r ~ -Ar”: “körür köz” (gören göz), “bilir bilig” (bilen akıl)

    • “-mAz”: “bilig bilmez kişi” (bilgi bilmez kişi), “körmez teg” (görmez gibi)

    • “-sIk”: “udısıkım” (uyuyasım), “olursıkım” (oturasım), “tutsıkıŋın” (tutacağını)

    • “-DaçI”: “kelteçimiz” (gelecek olanımız), “ölteçi bodun” (ölecek ulus)

    ZARF-FİİLLER


    • “-A”: “aşa” (aşarak), “keçe” (geçerek), “süre” (sürerek), “bintüre” (bindirerek)

    • “-(y)U”: “yiyü” (yiyerek), “tutunu” (tutunarak), “yabulu” (yuvarlanarak), “ölü” (ölerek)

    • “-(X)p”: “kodup” (koyup), “eşidip” (işitip), “olurup” (oturup), “sülep” (asker sevk edip)

    • “-(X)pAn”: “olurupan” (oturup), “kelipen” (gelip), “sülepen” (asker sevk edip)

    • “-mAtI(n)”: “udımatı” (uyumadan), “olurmatı” (oturmadan), “sakınmatı” (düşünmeden)

    • “-yIn”: “bulmayın” (bulmayıp), “tiyin” (diye)

    • “-sAr”: Göktürkçede şart kipi henüz oluşmamıştır. “-sAr” eki şahıslara bağlanmadan kullanılan bir zarf-fiil ekidir. “bir todsar” (bir doysan), “ol yirgerü barsar” (o yere varsan)

    • “-gAlI”: “kılıngalı” (kılınalı), “olurgalı” (oturalı), “ölgeli” (ölmek için)

    • “-DUkdA”: “kılıntukda” (kılındığında, yaratıldığı zaman), “olurtukda”
    (oturduğu zaman



    Göktürkçede Birleşik Fiiller ve İsim Cümlesi


    BİRLEŞİK FİİLLER


    Köktürkçede birleşik fiiller, aşağıda sıralandığı şekilde iki yolla yapılır:


    1. “İsim + yardımcı fiil”: Geçişsiz fiiller için “bol-”; geçişli fiiller için “kıl-” yardımcı fiili kullanılır. “kul bol-” (kul olmak), “küŋ bol-” (cariye olmak), “baz kıl-” (tâbi kılmak)

    2. “Fiil + zarf fiil eki + tasvir fiili”:

    - “Fiil + -A~-I/-U + bir-”: Kesinlik bildirir. “Ver-” tasvir fiili Türkiye Türkçesinde tezlik bildirir. Göktürkçede tezlik değil, kesinlik bildirir: “Tuta birmiş” (tutmuştur), “alı birmiş” (almış)

    - “Fiil + -I/-U + u-”: Yeterlik bildirir: “kim artatı udaçı erti” (kim bozabilecek idi), “itini yaratunu umaduk yana içikmiş” (teşkilâtlanmadığı için tekrar tâbi olmuş)

    - “Fiil + -U + ıd-”: Oluşun, hareketin tamamlandığını bildirir: “ıçgınu ıdmış” (elden çıkarmış), “yitürü ıdmış” (kaybetmiş)

    - “Fiil + -A ~-U~(X)p + bar-”: Oluşun, hareketin tamamlandığını bildirir: “uça barmış” (uçup gitmiş, vefat etmiş), “yokadu barır ermiş” (yok olup gidermiş)

    İSİM CÜMLESİ


    Göktürkçede isim cümlesi iki şekilde kurulur. Birincisinde cümlenin sonuna doğrudan isim soylu bir sözcük getirilir: “Bilge Tonyukuk men.” (Ben Bilge Tonyukuk’um.) İkincisinde “er-” fiili kullanılır: “Tabgaç kagan yagımız erti.” (Çin milleti düşmanımız idi.)

    Kaynak:gokturkce.net
     

Bu Sayfayı Paylaş