Fiilde Kipler - Kip Örnekleri

'Eğitim Videoları & Flash ve Slaytları' forumunda SeLeN tarafından 25 Ekim 2010 tarihinde açılan konu

  1. SeLeN

    SeLeN Site Yetkilisi Editör

    Sponsorlu Bağlantılar
    Fiilde Kipler - Kip Örnekleri konusu dilbilgisi ders notları - kip çeşitleri - kip hakkında


    Fiiller, zaman ve anlam özelliklerine göre türlü ekler alarak değişik biçimlerde kullanılırlar. Bu kullanılış biçimlerinin her birine kip denir. Kip, fiillerin zaman, şahıs, tekillik ve çoğulluk bildiren şekilleridir. Bunların yanında olumsuzluk ve soru biçimleri de vardır, ama bu ikisi zaten var olan kiplerin olumlu, olumsuz, olumlu soru ve olumsuz soru şeklinde kullanımlarıdır, o kadar.

    Fiiller kip yönünden ikiye ayrılır:

    Haber (bildirme) kipleri ve istek kipleri
    I. BASİT ZAMANLI ÇEKİMLER

    Fiillerin basit zamanlı çekimleri sadece bir tek kip eki içerir.

    Yapılışı şöyledir: fiil + kip eki + şahıs eki (gel-di-k vb.)

    Kipler, kip ekleri ve çekim örnekleri aşağıda verilmiştir:
    1. Haber (Bildirme) Kipleri

    Zaman kavramı taşıyan kiplerdir, yani zaman ekleriyle yapılırlar. Taşıdıkları bu zaman eklerine göre beşe ayrılır:
    a. Bilinen (görülen,bilinen,di'li) Geçmiş Zaman Kipi

    Fiile (kök veya gövde) "-dı/di/-du/-dü ; -tı/-ti/-tu/-tü" eki getirilerek yapılır.

    Bu ek bilinen geçmiş zaman ifade eder.

    ]Uzak ya da yakın geçmişte yapılan ve tamamlanan işleri kesinliğe bağlayarak anlatır.

    Araştırmalarını geçen yıl kitaplaştırarak yayımladı.
    Saat kaçta ve nerede buluşacağımızı şimdi hatırladım.
    Konular ayrıntılarıyla görüşüldü

    ]Kişi, kişiler ya da tarih tarafından bilinen olaylar anlatılır.
    1908'de ikinci Meşrutiyet ilân edildi.
    Türklere Anadolu'nun kapılarını Alparslan açtı.

    Çekimi:

    Olumlu: Gel-di-m, Gel-di-n, Gel-di,
    Gel-di-k, Gel-di-niz, Gel-di-ler

    Olumsuz: Gel-me-di-m, Gel-me-di-n, Gel-me-di,
    Gel-me-di-k, Gel-me-di-niz, Gel-me-di-ler

    Olumlu soru: Gel-di-m mi?, Gel-di-n mi?, Gel-di mi?,
    Gel-di-k mi?, Gel-di-niz mi?, Gel-di-ler mi?

    Olumsuz soru: Gel-me-di-m mi?, Gel-me-di-n mi?, Gel-me-di mi?,
    Gel-me-di-k mi?, Gel-me-di-niz mi?, Gel-me-di-ler mi?
    b. Öğrenilen(duyulan,anlatılan,miş'li) Geçmiş Zaman

    Fiile "-mış/-miş-/-muş/-müş" eki getirilerek yapılır.

    ]Bu ek ve bu çekim, yapılan işin görülmediğini, duyulduğunu, öğrenildiğini ifade eder.

    Depremzedelere gönderilen yardımları engellemişler.
    Atalarımız bizlere güvenmiş de bu vatanı emanet etmişler.
    Annemin anlattığına göre ben bir yaşında yürümeye başlamışım.

    ]Farkında olunmayan ya da sonradan fark edilen fiilleri anlatır:
    Okula giderken otobüste uyumuşum.
    Bir de baktım ki okul durağını geçmişiz.

    ]Bir işle, oluşla ilgili kişisel görüş bildirir:
    Yemek güzel olmuş; ellerin dert görmesin.

    ]Masallarda kullanılır:Bir varmış, bir yokmuş. Az gitmiş uz gitmiş.

    Çekimi:

    Olumlu:Gel-miş-im Gel-miş-sin Gel-miş Gel-miş-iz Gel-miş-siniz Gel-miş-ler

    Olumsuz:Gel-me-miş-im Gel-me-miş-sin Gel-me-miş
    Gel-me-miş-iz Gel-me-miş-siniz Gel-me-miş-ler

    Olumlu soru:Gel-miş miyim? Gel-miş misin? Gel-miş mi?
    Gel-miş miyiz? Gel-miş misiniz? Gel-miş-ler mi?

    Olumsuz soru:Gel-me-miş miyim? Gel-me-miş misin? Gel-me-miş mi?
    Gel-me-miş miyiz? Gel-me-miş misiniz? Gel-me-miş-ler mi?
    c. Şimdiki Zaman

    Fiile "-yor" eki getirilerek yapılır. Ünsüzle biten fiile "İ" yardımcı ünlüsüyle birlikte; ünlüyle bitenlere tek başına getirilir: Oku-yor gel-i-yor

    ]Belirtilen işin, oluşun vb. içinde bulunulan zamanda yapılmakta olduğunu ifade eder.

    Gidiyorum, gurbeti gönlümle duya duya,
    Ulukışla yolundan Orta Anadolu'ya

    Bir yer var, biliyorum;
    Her şeyi söylemek mümkün;
    Epeyce yaklaşmışım, duyuyorum;
    Anlatamıyorum.

    ]Bu çekimden sonra "-Dİr" bildirme eki kullanılırsa olasılık anlamı katılmış olur:
    O şimdi mışıl mışıl uyuyordur.

    ]Bu ekin yerini "-mEk-tE" ekleri alabilir:Gördüğün gibi dinleniyoruz>dinlenmekteyiz.

    Çekimi:

    Olumlu:Gel-i-yor-um Gel-i-yor-sun Gel-i-yor
    Gel-i-yor-uz Gel-i-yor-sunuz Gel-i-yor-lar

    Olumsuz:Gel-mi-yor-um Gel-mi-yor-sun Gel-mi-yor
    Gel-mi-yor-uz Gel-mi-yor-sunuz Gel-mi-yor-lar

    Olumlu soru:Gel-i-yor muyum? Gel-i-yor musun? Gel-i-yor mu?
    Gel-i-yor muyuz? Gel-i-yor musunuz? Gel-i-yor-lar mı?

    Olumsuz soru:Gel-mi-yor muyum? Gel-mi-yor musun? Gel-mi-yor mu?
    Gel-mi-yor muyuz? Gel-mi-yor musunuz? Gel-mi-yor-lar mı?
    d. Gelecek Zaman

    Fiile "-acak/ecek" eki getirilerek yapılır.

    ]İşin gelecekte yapılacağını bildirir.

    Senin altında doğdum,
    Senin dibinde öleceğim.

    Önümden çekilirsen İstanbul görünecek
    Nerede olduğumu bileceğim
    Sisler utanacak, eğilecek
    Ağzının ucundan öpeceğim
    Saçına kalbimi takacağım
    Avcunda bir şiir büyüyecek
    Nerede olduğumu bileceğim (Atilla İlhan; Rüzgâr Gülü)

    ]"-dir" bildirme ekiyle birlikte kullanıldığında kesinlik anlamı katar.
    Yarınki maç saat 14:00'te yapılacaktır.

    Çekimi:

    Olumlu:Gel-eceğ-im Gel-ecek-sin Gel-ecek
    Gel-eceğ-iz Gel-ecek-siniz Gel-ecek-ler

    Olumsuz:Gel-me-y-eceğ-im Gel-me-y-ecek-sin Gel-me-y-ecek
    Gel-me-y-eceğ-iz Gel-me-y-ecek-siniz Gel-me-y-ecek-ler

    Olumlu Soru:Gel-ecek miyim? Gel-ecek misin? Gel-ecek mi?
    Gel-ecek miyiz? Gel-ecek misiniz? Gel-ecek-ler mi?

    Olumsuz Soru:Gel-me-y-ecek miyim? Gel-me-y-ecek misin? Gel-me-y-ecek mi?
    Gel-me-y-ecek miyiz? Gel-me-y-ecek misiniz? Gel-me-y-ecek-ler mi?

    e. Geniş Zaman

    Fiil kök veya gövdesine "-r" ; "-ar/-er" ; "-ır/-ir/-ur/-ür" eki getirilerek söz konusu olan işin vb. geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanların tümüne ait olduğunun, yani her zaman tekrarlandığı bildirir.

    Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
    Ağlarım, ağlatamam; hissederim, söyleyemem
    Yaş otuz beş! yolun yarısı eder.

    Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
    Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

    *Geniş zamanın olumsuz çekiminde bu ekin kullanımı biraz izah gerektirir. Bazı şahıslarda olumsuzluk ekinden sonra geniş zaman eki gelmezken bazılarında da "z" olarak kullanılır:

    Gel-i-r-im > gel-me-m ek yok
    Gel-i-r-sin > gel-me-z-sin z
    Gel-i-r > gel-me-z z
    Gel-i-r-iz > gel-me-y-iz ek yok
    Gel-i-r-siniz > gel-me-z-siniz z
    Gel-i-r-ler > gel-me-z-ler z

    Çekimi:

    Olumlu:Gel-i-r-im Gel-i-r-sin Gel-i-r Gel-i-r-iz Gel-i-r-siniz Gel-i-r-ler

    Olumsuz:Gel-me-m Gel-me-z-sin Gel-me-z
    Gel-me-y-iz Gel-me-z-siniz Gel-me-z-ler

    Olumlu Soru:Gel-i-r miyim?Gel-i-r misin?Gel-i-r mi?
    Gel-i-r miyiz?Gel-i-r misiniz?Gel-i-r-ler mi?

    Olumsuz Soru:Gel-me-z miyim?Gel-me-z misin?Gel-me-z mi?
    Gel-me-z miyiz?Gel-me-z misiniz?Gel-me-z-ler mi?
    2. DİLEK KİPLERİ

    Dilek kipleri, fiillere dilek anlamı katan kiplerdir.
    Fiilin zamanını bildirmezler. Ama hepsinde de pek belirgin olmayan bir gelecek zaman anlamı vardır.

    Dilek kipleri dörde ayrılır:
    a. Gereklilik Kipi

    Fiile "-malı/meli" eki getirilerek yapılır. Belirtilen işin yapılması gerektiğini bildirir.
    "lâzım, gerek, icap eder" anlamlarını verir.

    Bütün bunların üstüne
    Hepsinin üstüne sevda sözleri söylemeliyim ;
    Vatanım milletim tüm insanlar kardeşlerim
    Sonra sen gelmelisin dilimin ucuna adın gelmeli
    Adın kurtuluştur ama söylememeliyim
    Can kuşum umudum canım sevgilim.

    Çekimi
    Olumlu: Olumsuz:
    Gel-meli-y-im
    Gel-meli-sin
    Gel-meli
    Gel-meli-y-iz
    Gel-meli-siniz
    Gel-meli-ler Gel-me-meli-y-im
    Gel-me-meli-sin Gel-me-meli
    Gel-me-meli-y-iz
    Gel-me-meli-siniz
    Gel-me-meli-ler

    Olumlu Soru: Olumsuz Soru:
    Gel-meli mi-y-im?
    Gel-meli misin?
    Gel-meli- mi?
    Gel-meli mi-y-iz ?
    Gel-meli mi-siniz?
    Gel-meli-ler mi? Gel-me-meli mi-y-im?
    Gel-me-meli misin? Gel-me-meli- mi?
    Gel-me-meli mi-y-iz ?
    Gel-me-meli mi-siniz?
    Gel-me-meli-ler mi?


    b. İstek Kipi

    Fiile "-a /-e" eki getirilerek yapılır. Fiilin yapılmasının istendiğini bildirir.

    Bende yok sabr ü sükûn sende vefadan zerre
    İki yoktan ne çıkar fikr idelim bir kerre

    Güneş ufuktan şimdi doğar
    Yürüyelim arkadaşlar

    Nereye dikilmek istersen
    Söyle seni oraya dikeyim!

    Hep senünçündür benim dünyâ cefasın çektiğim
    Yoksa ömrüm varı sensiz neyle(ye)yim dünyâyı ben

    *Ünlüyle biten fillerin 1. tekil şahıs çekiminde heceden tasarruf edilebilmektedir:
    Gelmeyeyim>gelmeyim Okumayayım>okumayım Neyleyeyim>neyleyim

    *Beddua amaçlı da kullanılabilir:Kurşunlara gelesin.

    Çekimi
    Olumlu: Olumsuz:
    Gel-e-y-im
    Gel-e-sin
    Gel-e
    Gel-e-lim
    Gel-e-siniz
    Gel-e-ler Gel-me-y-e-y-im
    Gel-me-y-e-sin Gel-me-y-e
    Gel-me-y-e-lim
    Gel-me-y-e-siniz
    Gel-me-y-e-ler

    Olumlu Soru: Olumsuz Soru:
    Gel-e-y-im mi?
    --
    -- Gel-e-lim mi?
    --
    -- Gel-me-e-y-e-yim mi?
    --
    -- Gel-me-e-ye-lim mi?
    --
    --


    c. Dilek-Şart Kipi

    Fiile "-sa/-se" eki getirilerek yapılır.

    Fiilin yapılması dileğini bildirir. Bu durumda bu eki alan fiil yüklemdir.

    "Bu, taşındır" diyerek Kâbe'yi diksem başına;
    Ruhumun vahyini duysam da geçirsem taşına;
    Sonra gök kubbeyi alsam da, rida namiyle,
    Kanayan lahdine çeksem bütün ecramiyle;

    Mor bulutlarla açık türbene çatsam da tavan;
    Yedi kandilli Süreyya'yı uzatsam oradan;

    Sen bu avizenin altında, bürünmüş kanına,
    Uzanırken gece mehtabı getirsem yanına,

    Türbedarın gibi ta fecre kadar bekletsem;
    Gündüzün fecr ile avizeni lebriz etsem;

    Tüllenen mağribi, akşamları sarsam yarana...
    Yine bir şey yapabildim diyemem hatırana.


    AÇSAM RÜZGARA

    Ne hoş, ey güzel Tanrım, ne hoş
    Mavilerde sefer etmek!
    Bir sahilden çözülüp gitmek
    Düşünceler gibi başıboş.
    Açsam rüzgara yelkenimi;
    Dolaşsam ben de deniz deniz
    Ve bir sabah vakti, kimsesiz
    Bir limanda bulsam kendimi.
    Bir limanda, büyük ve beyaz...
    Mercan adalarda bir liman..
    Beyaz bulutların ardından
    Gelse altın ışıklı bir yaz.
    Doldursa içimi orada
    Baygın kokusu iğdelerin.
    Bilmese tadını kederin
    Bu her alemden uzak ada.
    Konsa rüya dolu köşkümün
    Çiçekli dalına serçeler.
    Renklerle çözülse geceler,
    Nar bahçelerinde geçse gün.
    Her gün aheste mavnaların
    Görsem açıktan geçişini
    Ve her akşam dizilişini
    Ufukta mermer adaların.
    Ne hoş. ey Tanrım, ne hoş,
    İller, göller, kıtalar aşmak.
    Ne hoş deniz deniz dolaşmak
    Düşünceler gibi başıboş.
    Versem kendimi bütün bütün
    Bir yelkenli olup engine;
    Kansam bir an güzelliğine
    Kuşlar gibi serseri ömrün.

    Orhan Veli KANIK

    Bir fiilin gerçekleşmesi koşulunu bildirir. Bu durumda bu eki alan fiil yan cümlenin yüklemidir.

    Neler çeker bu gönül söylesem şikâyet olur
    Ne zaman seni düşünsem
    Bir ceylan su içmeye iner
    Çayırları büyürken görürüm (İlhan Berk)

    Sen ki; a'sara gömülsen taşacaksın... Heyhat,
    Sana gelmez bu ufuklar, seni almaz bu cihat...

    Ey Maraşlı Şeyhoğlu, evliyalar adağı
    Bahtına lânet olsun aşmadıysan bu dağı

    Çekimi:
    Olumlu: Olumsuz:
    Gel-se-m
    Gel-se-n
    Gel-se
    Gel-se-k
    Gel-se-niz
    Gel-se-ler Gel-me-se-m
    Gel-me-se-n
    Gel-me-se Gel-me-se-k
    Gel-me-se-niz
    Gel-me-se-ler

    Olumlu Soru: Olumsuz Soru:
    Gel-se-m mi?
    Gel-se-n mi?
    Gel-se mi?
    Gel-se-k mi?
    Gel-se-niz mi?
    Gel-se-ler mi? Gel-me-se-m mi?
    Gel-me-se-n mi?
    Gel-me-se mi? Gel-me-se-k mi?
    Gel-me-se-niz mi?
    Gel-me-se-ler mi?


    d. Emir Kipi

    1. şahısların çekimi yoktur.
    Fiilin yapılmasını emir biçiminde bildirir.

    Oraya otur ve yerinden kalkma.
    Bu raporu akşama kadar yetiştir.

    *Bazen dilek, istek anlamları da taşır.
    Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak
    Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal!
    Kahraman ırkıma bir gül...
    Her şey gönlünüzce olsun.
    Allah'ım bizi affet!
    Peki, öyle olsun.

    Çekimi
    Olumlu: Olumsuz:
    --
    Gel
    Gel-sin

    --
    Gel-in(iz)
    Gel-sin-ler


    --
    Gel-me
    Gel-me-sin


    --
    Gel-me-y-(in)iz
    Gel-me-sin-er

    Olumlu Soru: Olumsuz Soru:

    --
    --
    Gel-sin mi?


    --
    --
    Gel-sin-ler mi?


    --
    --
    Gel-me-sin mi?


    --
    --
    Gel-me-sin-ler mi?

    Buraya kadar fiillerin basit zamanlı (tek kipe göre) çekimlerini yaptık.Fiillerin bir de birleşik zamanlı çekimleri vardır ki bundan önce birleşik zamanlı çekimleri yapmaya yarayan ek-fiili öğrenmek yerinde olacaktır.
    II. Ek-Fiil ve BİRLEŞİK ZAMANLI ÇEKİMLER

    Ek-Fiil:İsim soylu kelimelerin sonuna gelerek onların yüklem olmasını ve basit zamanlı fiil çekimlerinin birleşik zamanlı çekimlerini yapmayı sağlayan fiildir.

    "imek" fiilinin ek olarak kullanımıdır. Genellikle bitişik yazılır.

    *Fiillerin hikâye, rivayet, şart birleşik zamanlı çekimlerini yapmayı sağlar.

    *"di"li geçmiş zamanın hikâyesi, şartı:
    geldi idim>geldiydim
    geldi isek>geldiysek

    *-miş'li geçmiş zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı:
    gelmiş idi>gelmişti
    gelmiş imiş>gelmişmiş
    gelmiş ise>gelmişse

    *Şimdiki zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı:
    biliyor idik>biliyorduk
    biliyor imişiz>biliyormuşuz
    biliyor isek>biliyorsak

    *Gelecek zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı:
    alacak idik>alacaktık
    alacak imiş>alacakmış
    alacak isen>alacaksan

    *Geniş zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı:
    sever idi>severdi
    sever imişler>severmişler
    sever iseler>severlerse

    *Dilek-şart kipinin hikâyesi, rivayeti: gitse idim>gitseydim gitse imiş>gitseymiş

    *İstek kipinin hikâyesi, rivayeti:bula idi>bulaydı ala imiş>alaymış

    *Gereklilik kipinin hikâyesi, rivayeti ve şartı:
    yazmalı idik>yazmalıydık
    çizmeli imişiz>çizmeliymişiz
    sürmeli iseler>sürmeliyseler veya sürmelilerse

    Dikkat

    Ben iyi bir okurum. Ek-fiilin geniş zamanı
    Hep iyi kitaplar okurum. Şahıs eki
    Benim okurum anlayışlıdır. İlgi eki ve iyelik eki
    Öğrenciydi ek-fiil çekimi
    Uyuyordu birleşik çekim
    Öğrenciymiş ek-fiil
    Uyuyormuş birleşik zaman
    Öğrenciyse ek-fiil
    Uyuyorsa birleşik zaman
    BİRLEŞİK ZAMANLI ÇEKİMLER

    Fiillerin basit zamanlı çekimleri sadece bir tek kip eki içerir. Hâlbuki dilimizde iki kip eki üst üste gelebilir.

    İşte çekimi iki kip ekiyle yapılmış olan bu fiillere birleşik zamanlı fiiller; çekimlerine de birleşik zamanlı çekimler denir.

    Birleşik zamanlı çekimlerde sonradan eklenen haber veya dilek ki ekleri asıl zamanı kendi üzerlerine alırlar.

    Yapılışı şöyledir:

    Basit zamanlı çekimlerde, fiil + kip eki + şahıs eki (gel-di-k vb.);

    Birleşik zamanlı çekimlerde fiil + kip eki + birleşik zaman eki + şahıs eki (gel-miş-ti-niz vb.) olur

    Üçüncü çoğul şahıslarda genellikle fiil + kip eki + şahıs eki + birleşik zaman eki (gel-i-yor-lar-dı vb.) olur
    Üç birleşik zaman vardır:

    Hikâye birleşik zamanı "-Dİ" ekiyle yapılır <idi
    Rivayet birleşik zamanı "-mİş" ekiyle yapılır < imiş
    Şart birleşik zamanı "-sE" ekiyle yapılır < ise

    Aslında bu ekler ek-fiilin üç zamana göre çekimlenmesinden başka bir şey değildir.

    "idi, imiş, ise", basit zamanlı çekimleri yaparken kullandığımız bilinen ve öğrenilen geçmiş zamanla şarta ait eklerin "imek" fiiline eklenmesiyle oluşmuştur. Daha sonra "i" düşer.

    Bu birleşik zamanları oluşturan eklerin hangi asıl (basit) zamanlı çekimlere gelebileceği aşağıda gösterilmiştir:

    1. Hikâye birleşik zamanı

    Emir çekimi hariç bütün basit zamanlı çekimlerin hikâye birleşik zamanlı çekimleri vardır. gel-di-y-di-m; gel-miş-ti-m; gel-i-yor-du-m; gel-i-r-di-m; gel-ecek-ti-m;
    gel-se-y-di-m; gel-e-y-di-m; gel-meli-y-di-m; ---------

    Bu birleşik çekim, basit zamanla belirtilen işin bilinen geçmiş zamana ait olduğunu gösterir.

    Tek kip ekiyle çekimlenmiş fiillerin sonuna "idi" ek-fiili getirilerek yapılır. "idi" ek-fiili de genellikle bitişik yazıldığı için "i" düşer ve "-dİ" hâlini alır.

    2. Rivayet birleşik zamanı
    Emir ve bilinen geçmiş zaman çekimleri hariç diğer basit zamanlı çekimlerin rivayet birleşik zamanlı çekimleri vardır.

    ----; gel-miş-miş-sin; gel-i-yor-muş-sun; gel-i-r-miş-sin; gel-ecek-miş-sin;
    gel-se-y-miş-sin; gel-e-y-miş-sin; gel-meli-y-miş-sin;-------

    Bu birleşik çekim, basit zamanla belirtilen işin öğrenilen geçmiş zamana ait olduğunu gösterir. Bu fiillerde kesinlik yoktur.

    Tek kip ekiyle çekimlenmiş fiillerin sonuna "imiş" ek-fiili getirilerek yapılır. "imiş" ek-fiili de genellikle bitişik yazıldığı için "i" düşer ve "-mİş" hâlini alır.

    3. Şart birleşik zamanı
    Emir, dilek-şart ve istek çekimleri hariç diğer basit zamanlı çekimlerin şart birleşik zamanlı çekimleri vardır.

    gel-di-y-se; gel-miş-se; gel-i-yor-sa; gel-i-r-se; gel-ecek-se;
    ----- ; ---- ; gel-meli-y-se; ------

    Bu birleşik çekim, basit zamanla belirtilen işin bilinen şarta bağlı olduğunu gösterir. Fiili bir başka fiilin koşulu yapar.

    Tek kip ekiyle çekimlenmiş fiillerin sonuna "ise" ek-fiili getirilerek yapılır. "ise" ek-fiili de genellikle bitişik yazıldığı için "i" düşer ve "-sE" hâlini alır.
     

Bu Sayfayı Paylaş