Şelpe Tekniği Hakkında Bilgiler

'Müzik Türleri ve Enstrümanları' forumunda Dine tarafından 3 Kasım 2009 tarihinde açılan konu

  1. Dine

    Dine Özel Üye

    Sponsorlu Bağlantılar
    Şelpe Tekniği Hakkında Bilgiler konusu Şelpe Tekniği

    Kendi içinde çok değişik şekilleri ve çeşitli özellikleri bulunan şelpe tekniğinde[​IMG] elin bütün tellere yukarıdan aşağı ve aşağıdan yukarı vurulması gibi iki temel fonksiyon vardır Vuruş şekli[​IMG] ifade ve tını olarak farklı anlayışta olan bu iki fonksiyon[​IMG] kendi içinde de çeşitli özellikler göstermektedir

    Yukarıdan aşağı yapılan vuruşlar genellikle iki türlüdür Bunlardan biri; başparmak hariç[​IMG] diğer dört parmakla yukarıdan aşağı bütün tellere Bünyesinde bir çok özelliği barındıran bu vuruş da kendi içinde ikiye ayrılmaktadır Bunlardan biri[​IMG] bütün tellere başparmak hariç diğer dört parmakla bir bütün halinde vurulmasıdır

    Diğeri ise başparmak hariç serçe parmak[​IMG] yüzük parmağı[​IMG] orta parmak ve işaret parmağının sırasıyla bütün tellere taramalı olarak hızla vurulmasıdır

    Bu vuruşlar ezginin ilk darpları olmaları nedeniyle önemlidir Çok yumuşak uygulanabildiği gibi genellikle belli bir şiddetten çok kuvvetliye kadar değişik sertlik derecelerinde yapılmaktadır Böylece ezginin yapısına ve karakterine göre usulün çok değişik zamanlamalarına gelebilen bu vuruşların[​IMG] ke:):):) ke:):):) ve kuvvetli uygulanmasıyla da ezginin ruhunda dirilik ve coşku yaratılmış olmaktadır Genellikle usullerin başında[​IMG][​IMG] ortasında veya hem başında hem de ortasında yer alabilen bu tanforlar[​IMG] kimi zaman usulün çok değişik yerlerine gelebilmektedirler Bu da monotonluktan uzaklaşmada ve havanın değişmesinde etkili olmaktadır

    Genellikle yalın ve küçük ezgileri belli bir ritim kalıbı temeline oturtup[​IMG] uzun bir zaman dilimi içinde çalıp söyleyen Doğu Bölgesi Alevi-Bektaşilerinde tanfor anlayışının en ince örneklerini görmek mümkündür Öyle ki[​IMG] zaman zaman inançlarında önemli bir yeri olan Allah[​IMG] Muhammet[​IMG] Ali üçlemesini ifade eden üç tanforu[​IMG] peş peşe getirerek ezginin çeşitli yerlerinde ustalıkla kullanabilmektedirler Bunun yanında Anadolu genelinde tanforlarla şekillenmiş çok çeşitli ezgi ve ritim kalıpları meydana gelmiştir Bir eserin tümü zaman zaman bu tarz şekillenmiş ezgi ve ritim kalıplarının birleşmesinden oluşabilmektedir Teke bölgesinde sıkça rastlanılan bu uygulamaya Avşar Beyleri adlı ezgi iyi bir örnektir Bu tarz uygulamalara Doğu bölgelerimizde de rastlanılmaktadır Örneğin Aşık Nesimi Çimen; kendi anlayışına göre oluşturduğu tanforlardaki 7/8'lik usul kalıbını farklı usuldeki ezgilerin bitişinde dahi kullanmaktadır Bu uygulamayı çokça benimsemiş olan Çimen'in uzun hava tarzı açışlarında özellikle tanforlarla süslediği hızlı ezgilerle karar sesine varması dikkat çekicidir Anadolu'nun genelinde sağ elin yukardan aşağı vuruluşunda dikkat edilecek bir husus da tırnak ve el hışırtısının çıkan tınıya katılması ve bunun bir zevke dönüşmüş olmasıdır Özellikle Doğu Anadolu Alevi-Bektaşi'leri için tırnak hışırtısı vazgeçilmez bir alışkanlık durumundadır

    Anadolu'da sağ elin yukardan aşağı vuruluşuna ait genelde görülen bir diğer özellikte[​IMG] tellerle birlikte aynı zamanda göğse de sert bir darp vurarak ses çıkarılmasıdır Bu uygulama Doğu yörelerimizde de görülmesine rağmen genellikle Teke Bölgesi Yörükleri ile karakterize olmuştur Özellikle zeybek havalarında karşılaşılan değişik kullanımları vardır Teke bölgesi Yörüklerinde "fiske[​IMG] fıska[​IMG] tıska ve tokatlama" gibi adlar alan bu vuruşta önce sağ el başparmağı işaret ve orta parmağın ortasına gelecek şekilde yumruk yapılır Bunu takiben önce orta parmak sonrada işaret parmağı olmak üzere[​IMG] iki parmak peşpeşe ve hızla göğse vurularak el aşağıda açık konuma getirilir

    Bu vuruşta işaret ve yüzük parmağı da göğse değiyor gibi görünse de asıl işlevi orta ve işaret parmağı yapmaktadır Zeybeklerde bu ifade adeta[​IMG] zeybek oynayan çok sayıdaki kişinin ayak seslerini tasvir etmektedir Bu darplar genellikle düzenli olarak tek yapıldığı gibi[​IMG] istenildiğinde üst üste iki defada uygulanabilmektedir ( Ömek Ağır Zeybek ve Fethiye Zeybeği) Bunun yanında piano ve forte olmak üzere değişik şiddetlerde görülen bu vuruşların[​IMG] bir ezgi içinde çok aralıklı olarak uygulandığı da görülür Göğse parmaklarla darp vurularak ses çıkarılması ve bu sesin müziğin içinde kullanılması fikri[​IMG] kopuzun tarihinde çok eskilere dayanmaktadır Asya Türklerinde de bu uygulamaya sıkça rastlanılmaktadır El ile çalmanın çok eski dönemlerinden beri süregelen bu vuruş[​IMG] mızrap kavramıyla birlikte devam ettirilmiştir Günümüzde hala sürdürülen bu ifade ile ezginin istenilen herhangi bir yerinde göğse bir ya da peşpeşe iki darp vurularak renk katılmaktadır

    Göğse darp vurarak ses çıkarılmasında Anadolu'da karşılaştığımız ikinci şekil[​IMG] yalnızca orta parmağın göğse vurularak ses çıkarılmasıdır Genellikle doğu bölgelerimizde adeta ezgiye dem tutarcasına kullanılan bu ifadede de[​IMG] daha çok işaret parmağı ile ezgi çalınırken orta parmakla göğse vuruşlar yapılmaktadır Bu uygulama da mızraplı bağlamaya geçmiştir Mızraplı bağlamada da alışkanlığa göre[​IMG] orta veya yüzük parmağı göğse darplar vurmak suretiyle ezgiye eşlik etmektedir

    Sağ el şelpe tekniği ifadelerinden bir diğeri de[​IMG] yalnızca işaret parmağı ile bütün tellere yukarıdan aşağı vurmadır Bu vuruşta diğer üç parmak hafifçe kapatılarak işaret parmağının hareket alanı genişletilir ve yukardan aşağı bütün tellere vurulur Burada da vuruluş şiddetine bağlı olarak tırnak hışırtısı[​IMG] ke:):):) ifade ve tanfor özellikleri gerçekleştirilebilir Ancak[​IMG] bunların hiç biri olmadan yumuşak bir vuruş da yapılabilir El ile çalışın görüldüğü hemen her yörede rastlanılan bu vuruş[​IMG] saz boyunun büyükçe olması dolayısıyla doğu bölgelerimizde daha rahat ve özgür bir yapıdadır Teke bölgesinde ise[​IMG] üçtelli bağlamaların küçük boyda olmaları nedeniyle bu vuruş[​IMG] daha küçük hareketlerle yapılmaktadır

    Şelpe tekniğinin temel fonksiyonlarından bir diğeri de[​IMG] aşağıdan yukarıya yapılan vuruşlardır Kendi içinde çok değişik şekilleri ve özellikleri bulunan bu vuruşlar genellikle ezginin işlenmesi[​IMG] tanforların belirlenmesi[​IMG] tanforların dışındaki yerlerin doldurulması vb işlevleri yerine getirmektedir

    Aşağıdan yukarı yapılan vuruş şekillerinden biri elin aşağıda açık pozisyonda iken yukarı doğru vurulmasıdır Bu vuruşta ağırlık[​IMG] İşaret parmağındadır Diğer parmaklarda hafifçe tellere değseler bile[​IMG] asıl vuruş işaret parmağının iç kısmıyla yapılmaktadır

    Aşağıdan yukarı vuruş şekillerinden bir diğeri orta[​IMG] yüzük ve serçe parmaklarının hafifçe kapatılması ve işaret parmağı ile tellere aşağıdan yukarı doğru vurulmasıdır Bir önceki vuruşa göre çok daha rahat ve hızlı olabilmesi bakımından[​IMG] genellikle tercih edilen vuruş budur Teke Bu yörede bir ikinci tekli vuruş çeşidi de orta parmakla yapılandır İşaret parmağı ve orta parmakla yapılan tekli vuruşların[​IMG] bir bütün halinde düşünülüp peşpeşe uygulanmaları ile oluşan vuruşa Teke yöresinde genellikle ''ikili'' ya da ''iki parmak'' denilmektedir İkili vuruşta işaret parmağı[​IMG] biraz orta parmağın hizasına kaydırılarak parmaklar arasında bir paralellik sağlanır Yüzük ve serçe parmaklarının hafifçe kapatılması ile rahatlayan bu iki parmakla tellere kısa aralıklarla hızla vurulur Parmakların tellere peşpeşe vurulması nedeniyle hızlı bir senkop oluşturan bu vuruşun[​IMG] Doğu bölgelerinde özel bir adı olmamakla birlikte özellikle "Aşıklama" denilen tavırda kullanılmaktadır Arguvan Emirler yöresinde çokça rastlanılan bu kullanımın yanında[​IMG] aşıklama ifadesinin bilinen en yaygın vuruş şekli[​IMG] alttan yukarı başparmak ve işaret parmağının hızla vurulması ile yapılandır

    Şelpe tekniği alttan yukarı vuruşlarından[​IMG] Teke yöresinde olup da[​IMG] doğu bölgelerimizde görülmeyen önemli bir ifade[​IMG] adına genellikle "tarama'' denilen vuruş şeklidir Alttan yukarı sırasıyla yüzük[​IMG] orta ve işaret parmaklarının peşpeşe[​IMG] hızla vurulmalarıyla oluşan bu ifade[​IMG] Teke yöresinin karakteristik ve temel bir vuruşudur İlgili parmakların bükülmek suretiyle uygulandığı bu vuruş[​IMG] Teke yöresinde adeta bir kalıp haline dönüşmüştür Genellikle aşağıdan yukarıya parmaklar hızla[​IMG] peşpeşe vurulur Ancak ezgiye göre parmak hareketlerinin yavaş ve tek tek uygulandığı da görülmektedir

    Anadolu el ile bağlama çalma geleneği şelpe tekniği[​IMG] üstten ve alttan vuruşlarının birlikte uygulanışında iki olgu göze çarpmaktadır Birincisi[​IMG] ezgiye göre üstten ve alttan yapılan vuruş çeşitlerinden birinin veya bir kaçının düzensiz olarak uygulanmasıdır Çeşitli vuruşların birleşiminden oluşan bu kalıpların[​IMG] zaman zaman bir ezginin hemen bütünü boyunca devam ettiği görülebilir Teke yöresinin Avşar Beyleri adlı uzun havası buna iyi bir örnektir Dikkat edilecek olursa[​IMG] üstten tek vuruş ve iki kez tekrarlanan alttan üç parmak tarama vuruşunun birleşiminden oluşan kalıp eserin bütününde uygulanmaktadır Bunun gibi[​IMG] daha fazla sayıda üstten ve alttan vuruşların birleşiminden oluşup ezgi bütününde tekrarlanan geniş vuruş kalıpları da vardır Ezgi boyunca genel bir icra temasının oturtulduğu bu anlayışa[​IMG] değişik şekilleriyle Teke ve doğu yörelerimizde rastlanılmaktadır Bir üçüncü şekilde bu iki olgunun birlikte uygulanmasıdır Bir ezgi bütününde üstten ve alttan serbest yapılan vuruşların yanında düzenli vuruş kalıplarının da kullanıldığı bu uygulamaya Teke ve doğu yörelerimizde rastlanılmaktadır

    Şelpe tekniğinin yurt genelinde bağlamada asıl uygulanma :eri göğüste[​IMG] sap birleşimine yakın bir noktadadır Ancak[​IMG] Teke yöresinde sap üzerinde çalınan parmak vurma tekniği ile beraber sap üzerinde de uygulanabilmektedir Şelpenin hemen her hareketinin yapılabildiği bu bölgede çıkan şelpe tonu göğüstekinden biraz farklıdır

    Tel Çekme Tekniği

    Tel çekme[​IMG] bağlamanın temel tekniklerindendi Parmakla teli çekerek ses çıkarmayı ifade eden bu teknik[​IMG] kopuzun ilk dönemlerinden bu güne kadar gelişerek süregelmiştir Anadolu'da el ile bağlama çalma geleneğinin genelinde rastlanılan bu icra şekli[​IMG] Doğu yöreleri ve Teke Bölgesinde farklılıklar içermektedir Bu pozisyonda genellikle alt ve orta tel için işaret parmağı alttan yukarı[​IMG] üst tel için ise başparmak kullanılarak yukarıdan aşağı çekilmek suretiyle ses çıkarılmaktadır Doğu yörelerimizde genellikle uzun hava icralarında[​IMG] zaman zaman da ritmik ezgilerde kullanılan bu teknikte[​IMG] ezginin her sesine birebir vuruşlar gelebilmektedir Kendisine özgü bir tını karakteri olan bu tekniğin tipik özelliği[​IMG] sağ el ile az sayıda vuruş yapıp sol el ile olabildiğince çok sayıda ses çıkarılmasıdır Kanımızca[​IMG] özellikle hızlı ezgilerde her notaya bir vuruş yapmanın zorluğu bu anlayışı doğurmuş olmalıdır

    Teke bölgesinde bu teknik[​IMG] doğu yörelerimizden daha farklı bir şekilde uygulanmaktadır Genellikle boğaz havalarının icrasında kullanılan bu tekniğin en tipik örneği[​IMG] Ramazan Güngör'de görülmektedir Sanatçı[​IMG] küçük olan üçtelli bağlamayı aşağıdaki resimdeki gibi[​IMG] üst ve alt iki kenarından kavrayarak işaret parmağını boşta bırakmakta ve yalnızca işaret parmağı ile teli birazda göğse bastırarak yukarı doğru çektirmektedir Teke bölgesi üçtelli bağlamaları da doğu yörelerimizde olduğu gibi[​IMG] az vuruş yapıp[​IMG] çok sayıda ses çıkarma anlayışı ile çalınmaktadır Ancak[​IMG] üçtelli bağlamada tel çekme tekniği esnasında çıkan tını daha sivri ve daha keskin bir karakterdedir

    Parmak Vurma Tekniği

    Parmak vurma tekniği; Anadolu el ile bağlama çalma geleneği içerisinde yer alan ve dünyada yalnızca Anadolu'nun Teke bölgesi Yörük Türkmen kültürüne ait özgün bir ses çıkarma tekniğidir Bu teknik[​IMG] şelpe ve tel çekme teknikleri gibi bağlamanın köklerine uzanan derin bir tarihe sahip değildir Bağırsak tel ile mümkün olmayan[​IMG] ancak madeni telin kolay tınlamasına bağlı olarak gelişen bu tekniğin[​IMG] iyimser bir bakışla madeni tellerin bağlamaya takılışına kadar uzanan bir geçmişi vardır Kanımızca[​IMG] bu nedenle parmak vurma tekniği[​IMG] Anadolu genelinde yaygınlık kazanamamıştır Zira[​IMG] Anadolu insanının bağırsak telden madeni tele ancak yakın zaman önce geçebilmiş olması ve Yörüklerin göçebe yaşam tarzı nedeniyle diğer topluluklardan uzak olmaları[​IMG] bu tekniğin Anadolu geneline yayılmasını engellemiştir Bu teknik yörede ''parmak vurma[​IMG] parmak koyma" gibi terimlerle adlandırılmaktadır Ömer Akpınar Ahmet Yamacı'nın parmak vurmaya ''bana bana[​IMG] bandıra bandıra çalma'' anlamında ''damak'' dediğini nakletmektedir Teke yöresindeki yaşlılar[​IMG] eskilerin bu tarzda çalarken sazın yönünü yukarı çevirdiklerini söylemektedirler Bu anlayış kanımızca[​IMG] Anadolu genelinde görülen sazın yukarıya[​IMG] Hak'ka doğru çalınması inancıyla ortak olmalıdır

    Parmak vurma tekniği; bağlamada açık tellerin bir tam beşli tizindeki perdeye genellikle işaret parmağı[​IMG] bazen de orta parmakta vurulup çekilmesini ifade eden bir ses çıkarma tekniğidir
     

Bu Sayfayı Paylaş